Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Διαχρονική μελέτη υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων σε αγροτικό πληθυσμό με περιβαλλοντική έκθεση σε αμίαντο
Σκοπός της μελέτης ήταν η παρακολούθηση της εξέλιξης των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων σε αγροτικό πληθυσμό της επαρχίας Αλμωπίας του Ν. Πέλλας, που εκτέθηκε κατά το παρελθόν σε περιβαλλοντική ρύπανση από αμίαντο. Κατά το διάστημα 1988-1990 σε 7 χωριά της Επαρχίας Αλμωπίας, με συνολικό πληθυσμό 3.931, εξετάστηκαν με ακτινογραφία θώρακα 1.086 άτομα άνω των 5 ετών (818 άτομα άνω των 40 ετών). Μέχρι το 1935 οι κάτοικοι της περιοχής χρησιμοποιούσαν για επιχρίσματα των σπιτιών πετρώματα που περιείχαν μεγάλη συγκέντρωση ινών αμιάντου. Σε 198 άτομα άνω των 40 ετών βρέθηκαν επασβεστιωμένες πλάκες στον τοιχωματικό υπεζωκότα, σε εννέα κακοήθη νεοπλάσματα του πνεύμονα και σε πέντε κακόηθες μεσοθηλίωμα. Σε 23 άτομα έγινε επίσης έλεγχος αναπνευστικής λειτουργίας. Μετά από 15 χρόνια (2003) έγιναν οι εξής επανεξετάσεις: Α) Ακτινογραφία θώρακα στους 126 επιζώντες από τους 198 με υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις. Τα νέα ακτινολογικά ευρήματα συγκρίθηκαν με τα προηγούμενα μετά από ψηφιοποίηση των ακτινογραφιών και μέτρηση του εμβαδού των σκιάσεων, Β) Λειτουργικός έλεγχος της αναπνοής σε 18 από τους 23 που είχαν ελεγχθεί και προ 15ετίας. Επίσης εξετάστηκε η αιτία θανάτου των 72 ατόμων που αποβίωσαν. Με βάση το γενόμενο έλεγχο, ευρέθη οτι: Α) Οι ακτινολογικές βλάβες επιδεινώθηκαν παρά το γεγονός οτι η έκθεση διακόπηκε προ πολλών ετών. Η έκταση των παλαιών επασβεστιώσεων αυξήθηκε, ενώ εμφανίστηκαν και νέες. Η αύξηση του εμβαδού των επασβεστιώσεων ήταν συνολικά 1.091,1 cm2, Β) Η ολική πνευμονική χωρητικότητα μειώθηκε από 95,6±14,8 σε 76,5±9,3 % της προβλεπόμενης τιμής και Γ) Μεταξύ των 72 ατόμων που αποβίωσαν, 11 κατέληξαν γενικά από κακοήθη νεοπλάσματα του πνεύμονα και 4 από κακόηθες μεσοθηλίωμα. Η ακτινολογική εικόνα των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων σε άτομα που έχουν εκτεθεί κατά το παρελθόν σε περιβαλλοντική ρύπανση με αμίαντο επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου, ενώ ταυτόχρονα φαίνεται οτι επηρεάζεται και η αναπνευστική λειτουργία. Ο επιπολασμός του μεσοθηλιώματος στην περιοχή βρέθηκε υψηλότερος του αναμενομένου για το γενικό πληθυσμό. Πνεύμων 2005, 18(2):190-196.

Υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις στην ακτινογραφία θώρακα παρουσιάζονται με ενδημική μορφή σε κατοίκους διαφόρων περιοχών της γης, για τις οποίες ενοχοποιούνται κυρίως οι ίνες αμιάντου ή και άλλες ορυκτές ίνες που υπάρχουν στο περιβάλλον των περιοχών αυτών.1 Τα προσβεβλημένα άτομα δεν έχουν επαγγελματική έκθεση στον αμίαντο ούτε υπάρχουν ορυχεία ή εργοστάσια επεξεργασίας αμιάντου σε απόσταση τέτοια, ώστε να μπορεί να εμπλουτιστεί από τη λειτουργία τους το περιβάλλον με ορυκτές ίνες. Αντίθετα βρέθηκε οτι ιδιαίτερα επικίνδυνες είναι οι ορυκτές ίνες, όταν περιέχονται στα παραδοσιακά υλικά που χρησιμοποιούνταν ως επιχρίσματα για τους τοίχους των οικιών, όπως αποδείχτηκε καταρχάς στην Τουρκία2 και αργότερα στην περιοχή του Μετσόβου,3 αλλά και της επαρχίας Αλμωπίας του Νομού Πέλλας.4 Στις περιοχές αυτές, εκτός από τις υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις, βρέθηκε οτι η συχνότητα του κακοήθους μεσοθηλιώματος είναι πολύ μεγάλη.5-7
Το 1988-1990, σε επιδημιολογική έρευνα διαρκείας 28 μηνών σε 7 χωριά της Επαρχίας Αλμωπίας του Νομού Πέλλας, συνολικού πληθυσμού 3.931 ατόμων, διαπιστώθηκε υψηλός επιπολασμός υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων, ο οποίος κυμαινόταν από 5,2 έως 39,6% στους άνω των 40 ετών εξετασθέντες.4 Στα πετρώματα που χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι μέχρι το 1935 για επιχρίσματα των σπιτιών τους βρέθηκε πολύ μεγάλη συγκέντρωση (50-90%) ινών αμιάντου και συγκεκριμένα χρυσοτίλη και τρεμολίτη. Από τον έλεγχο επίσης του περιβάλλοντος αποκαλύφθηκε οτι η συγκέντρωση των ινών στον αέρα κυμαινόταν από 0,01/cm3 έως 17,9/cm3. Τέλος διαπιστώθηκε οτι και η συχνότητα κακοήθους μεσοθηλιώματος ήταν αυξημένη στους κατοίκους της περιοχής αυτής.7
Η παρούσα μελέτη σχεδιάστηκε: Α) για τον επανέλεγχο μετά 15 έτη της εξέλιξης της ακτινολογικής εικόνας των επασβεστιώσεων και της αναπνευστικής λειτουργίας ατόμων που είχαν υποβληθεί σε έλεγχο και προ 15ετίας και Β) για τη διερεύνηση της αιτίας θανάτου των ατόμων που περιλήφθηκαν στη μελέτη και στο διάστημα αυτό αποβίωσαν.

 

ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ

 

Όλα τα άτομα που εξετάστηκαν συγκατατέθηκαν γραπτά προκειμένου να λάβουν μέρος στην έρευνα.

 

Α) Έγινε οπισθοπρόσθια ακτινογραφία θώρακα κανονικού μεγέθους στους 126 επιζώντες από τους 198 που το 1988-1990 παρουσίαζαν υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις. Η εξέταση έγινε στο ίδιο ακτινολογικό εργαστήριο του Κέντρου Υγείας της Αριδαίας και αξιολογήθηκε ανεξάρτητα από δύο έμπειρους ειδικούς ιατρούς. Χρησιμοποιήθηκε μηχάνημα triplunix C.G.R.-G.E. (απόσταση πηγής 1,80 m, KV 110 και tension MAS 6). Κάθε νέα ακτινογραφία συγκρίθηκε με την παλαιά (προ δεκαπενταετίας) άτομο προς άτομο. Η σύγκριση έγινε με την εισαγωγή ακτινογραφιών στην ψηφιακή τους μορφή στον υπολογιστή με το πρόγραμμα Adobe Photoshop 6. Η εμβαδομετρία των επασβεστιώσεων έγινε με το πρόγραμμα Auto CAD 2000 της Autodesk.

 

Β) Ο έλεγχος της αναπνευστικής λειτουργίας των 18 επιζώντων από τους 23 που είχαν ελεγχθεί αρχικά (1988-90) έγινε στο Εργαστήριο Αναπνευστικής Λειτουργίας της Πνευμονολογικής Κλινικής του ΑΠΘ στο ΓΝ "Γ. Παπανικολάου". Χρησιμοποιήθηκε σπιρόμετρο τύπου Jaeger και μετρήθηκαν οι ροές, οι πνευμονικοί όγκοι και οι χωρητικότητες με τη μέθοδο του κλειστού κυκλώματος ηλίου. Χρησιμοποιήθηκαν οι προβλεπόμενες τιμές των Crapo και συν.8

 

Γ) Κατά το διάστημα μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου ελέγχου οι περισσότεροι από όσους είχαν ακτινολογικά ευρήματα βρίσκονταν σε παρακολούθηση από το Κέντρο Υγείας της περιοχής. Πληροφορίες για τα υπόλοιπα από τα 72 συνολικά άτομα που αποβίωσαν το διάστημα αυτό λήφθηκαν από τις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου των δημοτικών αρχών της περιοχής.

 

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

 

Εικόνα 1. Οπισθοπρόσθια ακτινογραφία θώρακα: A 1988, Β 2003. Γυναίκα, ετών 79, κάτοικος Μεγαπλατάνου.

Ακτινολογική εικόνα

 

Από το συγκριτικό έλεγχο των ακτινογραφιών θώρακα των 126 επιζώντων φαίνεται οτι το εμβαδόν των παλαιών επασβεστιώσεων αυξήθηκε, ενώ παρουσιάστηκαν και νέες επασβεστιώσεις. Το συνολικό εμβαδόν των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων κατά την αρχική εξέταση ήταν 1.073,4 cm2 και στην επανεξέταση 2.164,5 cm2. Η συνολική διαφορά του εμβαδού μετά 15 έτη ήταν 1.091,1 cm2 (Εικόνες 1-3). Δεν διαπιστώθηκαν σημεία παρεγχυματικής βλάβης.

 

Τόσο στην αρχική εξέταση όσο και κατά την επανε ξέταση, οι υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις ήταν περισσότερες στο αριστερό ημιθωράκιο (αρχική μέτρηση συνο ικά 792,1 cm2 αριστερά και 281,3 cm2 δεξιά, στην επανεξέταση συνολικά 1.485,6 cm2 αριστερά και 678,9 cm2 δεξιά.

 

Εικόνα 2. Οπισθοπρόσθια ακτινογραφία θώρακα: A 1989, B 2003. Γυναίκα, ετών 60, κάτοικος Προμάχων.
Εικόνα 3. Οπισθοπρόσθια ακτινογραφία θώρακα: Α 1989, Β 2003. Γυναίκα, ετών 66, κάτοικος Προμάχων.

 

Αναπνευστική λειτουργία

 

Το 2003 επανεξετάστηκαν δεκαοχτώ άτομα από τα είκοσι τρία που είχαν υποβληθεί σε έλεγχο αναπνευστικής λειτουργίας το 1988. Επρόκειτο για 14 άνδρες και 4 γυναίκες, ηλικίας 72,7±6,5 ετών και ύψους 163±8,5 cm. Η μέση τιμή έκτασης των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων το 1988 ήταν 11,27±12,98 cm2 και το 2003 18,06±15,71 cm2 για τους 18 επανεξετασθέντες (p <0,001). Τα ευρήματα από το λειτουργικό έλεγχο παρουσιάζονται στον Πίνακα 1.

 

Πίνακας 1. Έλεγχος αναπνευστικής λειτουργίας    
   1988  2003  
TLC
TLC%πρ
FVC
FVC%πρ
RV
RV%πρ
FEV1
FEV1 πρ
FEV1/FVC
 5,55±1,34
95,65±14,85
3,58±0,93
94,74±17,98
1,95±0,55
98,15±23,85
2,84±0,71
93,43±13,56
79,84±6,81
4,33±0,88
76,48±9,26
2,77±0,65
80,12±13,76
1,52±0,35
66,1±13,48
2,36±0,59
89,1±10,84
84,95±6,48

p<0,001

p<0,001

p<0,001

p<0,01
p<0,01

Παρατηρείται στατιστικά σημαντική μείωση των όγκων (TLC, FVC, RV p <0,001), ενώ η ελάττωση του FEV1 είναι μικρότερου βαθμού (p <0,01). Αντίθετα, ο λόγος FEV1/FVC% παρουσιάζει αύξηση (p <0,01). Τα ευρήματα υποδηλώνουν την επίδραση της έκθεσης στον αμίαντο στο πνευμονικό παρέγχυμα που εκδηλώνεται με περιοριστικού τύπου διαταραχή.

 

Νεοπλάσματα του θώρακα

 

Κατά την αρχική διετή περίοδο συλλογής στοιχείων διαπιστώθηκαν 5 μεσοθηλιώματα και 9 κακοήθη νεοπλάσματα του πνεύμονα, όλα σε άνδρες, καπνιστές και με υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις. Στο διάστημα που μεσολάβησε μέχρι τον επανέλεγχο διαπιστώθηκαν 4 νέες περιπτώσεις μεσοθηλιώματος και 11 κακοήθων νεοπλασμάτων του πνεύμονα. ΄Ολες οι περιπτώσεις παρουσιάστηκαν σε άνδρες καπνιστές, εκτός από μία που αφορούσε γυναίκα μη καπνίστρια.

 

ΣΥΖΗΤΗΣΗ

 

Για την εμφάνιση των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων από περιβαλλοντική ρύπανση απαιτείται παρέλευση μεγάλου χρονικού διαστήματος (άνω των 40 ετών)4,9 και μπορεί να συμβεί και με μικρή έκθεση σε ίνες αμιάντου.10 Επίσης φαίνεται οτι το είδος των ινών παίζει ρόλο στην εμφάνιση των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων, που προκαλούνται μάλλον από την έκθεση σε ίνες της ομάδας των αμφιβόλων και κυρίως του τρεμολίτη.4,10-12

 

Από τα ευρήματα της παρούσας μελέτης φαίνεται οτι η ακτινολογική εικόνα των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων από περιβαλλοντική ρύπανση με αμίαντο επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου, παρά τη μακροχρόνια διακοπή της έκθεσης. Από διαχρονικές μελέτες σε εργαζόμενους με επαγγελματική έκθεση σε αμίαντο παρατηρείται επίσης ακτινολογική εξέλιξη των επασβεστιώσεων και επιδείνωση επί πολλά έτη (πάνω από 20) μετά την αρχική έκθεση.13,14 Φαίνεται οτι η αρχική έκθεση σε ίνες αμιάντου είναι ικανή να προκαλέσει βλάβες, οι οποίες εξελίσσονται αναπόφευκτα και ανεξάρτητα από τη διακοπή ή όχι της έκθεσης. ΄Οπως διαπιστώθηκε σε 1.454 εργαζόμενους στην εξόρυξη αμιάντου σε ορυχεία της Ν. Αφρικής, 691 από τους οποίους συνταξιοδοτήθηκαν, η διακοπή της έκθεσης δεν επηρεάζει ούτε τη μεταβολή του μεγέθους των σκιάσεων ούτε την εμφάνιση νέων σκιάσεων κατά την επανεξέτασή τους.15 Φαίνεται, λοιπόν, οτι οι περιβαλλοντικής προέλευσης υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις συμπεριφέρονται, όπως και οι επαγγελματικής αιτιολογίας.

 

Διαπιστώθηκε επιπλέον οτι η έκταση των επασβεστιώσεων ήταν μεγαλύτερη στο αριστερό ημιθωράκιο με στατιστικά σημαντική διαφορά. Παρόμοια ευρήματα αναφέρονται και από άλλους ερευνητές.16,17 Για το φαινόμενο αυτό δεν έχει δοθεί ικανοποιητική ερμηνεία. Ωστόσο, η επικράτηση των υπεζωκοτικών βλαβών αριστερά έχει πρόσφατα αμφισβητηθεί.18
Ως προς την αναπνευστική λειτουργία παρατηρείται μείωση των όγκων (TLC, FVC, RV), ελάττωση του FEV1 μικρότερου βαθμού και αύξηση του λόγου FEV1/FVC. Δεν διαπιστώθηκε πνευμονική ίνωση (αμιάντωση) στην ακτινογραφία θώρακα των ατόμων της παρούσας μελέτης, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η μείωση του όγκου να οφείλεται σε παρεγχυματικές βλάβες μη εμφανείς στην ακτινογραφία. Ως εκ τούτου, σε μελλοντικές έρευνες, ο αποκλεισμός της παρεγχυματικής προσβολής θα πρέπει να γίνει με HRCT, λόγω χαμηλής ευαισθησίας της απλής ακτινογραφίας θώρακα.

 

Η εξέταση της αναπνευστικής λειτουργίας ατόμων με υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις έχει δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα. Σε ορισμένες μελέτες δεν βρέθηκε σημαντική συσχέτιση υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων και αναπνευστικής λειτουργίας.19,20 Σε 73 εργαζόμενους σε εργοστάσιο αμίαντου - τσιμέντου που εκτέθηκαν επί 23-27 χρόνια στο Βέλγιο δεν διαπιστώθηκε συσχέτιση ούτε της παρουσίας ούτε της έκτασης των επασβεστιώσεων με τις παραμέτρους της αναπνευστικής λειτουργίας.20 Σε άλλες μελέτες η επίδραση των επασβεστιώσεων στην αναπνευστική λειτουργία ήταν μικρή,21,22 ενώ σε άλλες βρέθηκε σημαντική επιδείνωση που εκφράζεται κυρίως ως μείωση των αναπνευστικών όγκων.23,24 Σε 155 μη καπνιστές εργαζόμενους με υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις ο FEV1 και η FVC μειώθηκαν σε στατιστικά σημαντικό βαθμό σε σχέση με τους μη εκτεθειμένους.23 Συγχρόνως, σε 202 μη καπνιστές εργαζόμενους σε ναυπηγεία, με ποικίλου βαθμού έκθεση σε αμίαντο και μοναδικό εύρημα τις υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις, η παρουσία των τελευταίων προκαλούσε μείωση της FVC κατά 6,9% σε σχέση με αυτούς που δεν είχαν επασβεστιώσεις.24 Περισσότερο επιβαρυντική φαίνεται να είναι η παρουσία εκσεσημασμένης παχυπλευρίτιδας,25,26 η οποία υπολογίζεται οτι προκαλεί πολύ μεγαλύτερη επιβάρυνση από ό,τι οι υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις, μια και συνήθως εκδηλώνεται και στα δύο ημιθωράκια.27

 

Με την πάροδο του χρόνου η επέκταση των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων προκάλεσε στους ασθενείς μας περιοριστικού τύπου διαταραχή της αναπνευστικής λειτουργίας. Η συμμετοχή των παρεγχυματικών βλαβών στην εκδήλωση των διαταραχών αυτών της αναπνευστικής λειτουργίας δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί μόνο με την απλή ακτινογραφία θώρακα.

 

Ο αριθμός των μεσοθηλιωμάτων που διαπιστώθηκαν στο μελετηθέντα πληθυσμό (9 περιπτώσεις σε 3.931 άτομα σε 15 έτη) είναι κατά 75 φορές μεγαλύτερος του αναμενόμενου, που είναι 1/1.000.000 πληθυσμού/έτος,28 αν και η πραγματική συχνότητα του κακοήθους μεσοθηλιώματος σε μη εκτεθειμένο στον αμίαντο πληθυσμό είναι ακόμη μικρότερη.29 Η ανεύρεση υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων έχει αναφερθεί και στο παρελθόν οτι σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μεσοθηλιώματος.30 Σε παρακολούθηση 1.596 ανδρών στην περιοχή της Ουψάλα Σουηδίας με υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις κατά την εποχή 1963-1985 ο σχετικός κίνδυνος βρογχογενούς καρκίνου ήταν 1,4 ενώ διαγνώστηκαν εννέα μεσοθηλιώματα σε σχέση με τον αριθμό 0,8 που αναμενόταν.31 Το είδος των ινών (ομάδα αμφιβόλων και κυρίως τρεμολίτης) έχει σημαντικό ρόλο τόσο στην εμφάνιση υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων όσο και μεσοθηλιώματος από περιβαλλοντική ρύπανση με αμίαντο.7,32

 

Σε αντίθεση με το μεσοθηλίωμα, ο κίνδυνος βρογχογενούς νεοπλάσματος είναι λιγότερο αυξημένος31 και για την εμφάνισή του έχουν ενοχοποιηθεί και οι ίνες του χρυσοτίλη,33 μολονότι δεν είναι εύκολο πάντοτε να διευκρινιστεί ο ρόλος του καπνίσματος ως συγκαρκινογόνου. Ο αριθμός των κακοήθων νεοπλασμάτων του πνεύμονα στον πληθυσμό που εξετάστηκε είναι μικρότερος του αναμενομένου στον Ελληνικό πληθυσμό.34

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

 

Η ακτινολογική εικόνα των υπεζωκοτικών επασβεστιώσεων που οφείλεται σε περιβαλλοντική έκθεση σε αμίαντο επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου με τρόπο ανάλογο εκείνου της επαγγελματικής αιτιολογίας. Οι υπεζωκοτικές επασβεστιώσεις επηρεάζουν σε μέτριο βαθμό την αναπνευστική λειτουργία προκαλώντας περιοριστικού τύπου διαταραχή. Η συχνότητα κακοήθους μεσοθηλιώματος είναι υπερβολικά μεγάλη στο μελετηθέντα πληθυσμό και αποδίδεται κυρίως στη μεγάλη περιεκτικότητα των αμιαντοφόρων πετρωμάτων της περιοχής σε τρεμολίτη.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

1. Hillerdal G. Endemic pleural plaques. Eur J Respir Dis 1986; 69:1-3.
2. Baris YI, Saracci R, Simonato L, Skidmore JW, Artivinli M. Malignant mesothelioma and radiological chest abnormalities in two villages in central Turkey. Lancet 1981; 1:984-7.
3. Constantopoulos SH, Goudevenos JA, Saratzis N, Langer Am, Selikoff IJ, Moutsopoulos HM. Metsovo lung: Pleural calcifications and restrictive lung function in Northwestern Greece. Environmental exposure to mineral fiber as etiology. Environ Res 1985; 38:319-31.
4. Sichletidis L, Daskalopoulou E, Chloros D, Vlachogiannis E, Vamvalis C. Pleural plaques in a rural population in Central Macedonia, Greece. Med Lav 1992; 83:259-265.
5. Baris YI, Artivinli M, Sakin AA. Environmental mesothelioma in Turkey. Ann NY Acad Sci 1979; 6:424-46.
6. Langer AM, Constantopoulos SH, Nolan RP, Moutsopoulos HM. Association of Metsovo lung and pleural mesothelioma with exposure to tremolite-containing whitewash. Lancet 1987; 1:965-7.
7. Sichletidis L, Daskalopoulou E, Tsarou V, Pnevmatikos I, Chloros D, Vamvalis C. Five cases of pleural mesothelioma with endemic pleural calcifications from a rural area in Greece. Med Lav 1992; 83:326-9.
8. Crapo RO, Morris AH, Clayton PD, Nixon CR. Lung volumes in healthy nonsmoking adults. Bull Eur Physiopathol Respir 1982; 18:419-25.
9. Chapman SJ, Cookson WOC, Musk AW, Lee YCG. Benign asbestos pleural diseases. Curr Opin Pulm Med 2003; 9:266-71.
10. Rey F, Boutin C, Steinbauer J, et al. Environmental pleural plaques in an asbestos exposed population of Northeast Corsica. Eur Respir J 1993; 6:978-82.
11. Chung A, De Paoli L. Environmental pleural plaques in residents of Quebec chrysotile mining town. Chest 1988; 94:58-60.
12. Hasanoglou HC, Gokirmak M, Baysal T, Yildirim Z, Koksal N, Onal Y. Environmental exposure to asbestos in Eastern Turkey. Arch Environ Health 2003; 58:144-50.
13. Ehrlich R, Lilis R, Chan E, Nicholson WJ, Selikoff IJ. Long term radiological effects of short term exposure to amosite asbestos among factory workers. Br J Ind Med 1992; 49:268-75.
14. Shepherd JR, Hillerdal G, McLarty J. Progression of pleural and parenchymal disease on chest radiographs of workers exposed to amosite asbestos. Occup Environ Med 1997; 54:410-5
15. Sluis-Cremer GK, Hnizdo E. Progression of irregular opacities in asbestos miners. Br J Ind Med 1989; 46:846-52.
16. Hu H, Beckett L, Kelsey K, et al. The left-sided predominance of asbestos-related pleural disease. Am Rev Respir Dis 1993; 148:981-4.
17. Withers BF, Ducatman AM, Yang WN. Roentgenographic evidence for predominant left-sided location of unilateral pleural plaques. Chest 1989; 95:1262-4.
18. JC Gallego. Absence of left-sided predominance in asbestos - related pleural plaques. Chest 1988; 113:1034-6.
19. Jones RN, Diem JE, Glindmeyer H, Weill H, Gilson JC. Progression of asbestos radiographic abnormalities: relationships to estimates of dust exposure and annual decline in lung function. IARC Sci Publ 1980; 30:537-43.
20. Van Cleemput J, De Raeve H, Verschakelen JA, Rombouts J, Lacquet LM, Nemery B. Surface of localized pleural plaques quantitated by computed tomography scanning: no relation with cumulative asbestos exposure and no effect on lung function. Am J Respir Crit Care Med 2001; 163:705-10.
21. Hillerdal G, Malmberg P, Hemmingsson A. Asbestos - related lesions of the pleura: parietal plaques compared to diffuse thickening studied with chest roentgenography, computed tomography, lung function, and gas exchange. Am J Ind Med 1990; 18:627-39.
22. Schwartz DA, Davis CS, Merchant JA, Bunn WB, Galvin JR, Van Fossen DS, Dayton CS, Hunninghake GW. Longitudinal changes in lung function among asbestos-exposed workers. Am J Respir Crit Care Med 1994; 150:1243-9.
23. Kilburn KH, Warshaw R. Pulmonary functional impairment associated with pleural asbestos disease. Circumscribed and diffuse thickening. Chest 1990; 98:965-72.
24. Jarvholm B, Sanden A. Pleural plaques and respiratory function. Am J Ind Med 1986; 10:419-26.
25. Rosenstock L. Roentgenographic manifestations and pulmonary function effects of asbestos -induced pleural thickening. Toxicol Ind Health 1991; 7:81-7.
26. Kouris SP, Parker DL, Bender AP, Williams AN. Effects of asbestos - related pleural disease on pulmonary function. Scan J Work Environ Health 1991; 17:179-83.
27. Schwartz DA, Fuortes LJ, Galvin JR, et al. Asbestos induced pleural fibrosis and impaired lung function. Am Rev Respir Dis 1990; 141:321-6
28. Mc Donald JC. Health implications of environmental exposure to asbestos. Environ Health Perspect 1985; 62:319-28.
29. Hillerdal G. Mesothelioma: cases associated with non-occupational and low dose exposures. Occup Environ Med 1999; 56:505-13.
30. Bianchi C, Brollo A, Ramani L, Zuch C. Pleural plaques as risk indicators for malignant pleural mesothelioma: a necropsy-based study. Am J Ind Med 1997; 32:445-9.
31. Hillerdal G. Pleural plaques and risk for bronchial carcinoma and mesothelioma. A prospective study. Chest 1994; 105:144-50.
32. Dumortier P, Rey F, Viallat JR, Broucke I, Boutin C, De Vuyst P. Chrysotile and tremolite asbestos fibers in the lungs and parietal pleura of Corsican goats. Occup Environ Med 2002; 59:643-6.
33. Kishimoto T, Ohnishi K, Saito Y. Clinical study of asbestos-related lung cancer. Ind Health 2003; 41:94-100.
34. Cancer in the European Union in 1990. EUCAN 90 Version 1.1, Copyright C IARC 1996. Lyon, International Agency for Research on Cancer, 1997.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE