Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Ο επιπολασμός του καπνίσματος σε μαθητές Λυκείου στη Βόρεια Ελλάδα
Πρόσφατα στοιχεία για τις καπνισματικές συνήθειες των μαθητών Λυκείου στην Ελλάδα δεν υπάρχουν. Σκοπός της μελέτης ήταν η διευκρίνιση του επιπολασμού του καπνίσματος μεταξύ των μαθητών Λυκείου στη Βόρεια Ελλάδα. Μελετήθηκαν οι καπνισματικές συνήθειες 9276 μαθητών Λυκείου (4525 αγόρια και 4751 κορίτσια), ηλικίας από 15-18 ετών από 6 πόλεις της Βόρειας Ελλάδας. Η μελέτη έγινε με τη συμπλήρωση ειδικού ερωτηματολογίου. Διαπιστώθηκε οτι το 32,6% των αγοριών και το 26,7% των κοριτσιών καπνίζουν. Το 43,3% αρχίζουν το κάπνισμα πριν από την ηλικία των 14 ετών. Η μέση ηλικία έναρξης του καπνίσματος για τα αγόρια είναι 14,4±1,9 και για τα κορίτσια 14,9±1,6. Το 25,4% των μαθητών καπνίζουν από 6 έως 10 τσιγάρα και το 20,7% από 16 έως 20 τσιγάρα ημερησίως. Το 40,2% ανέφεραν οτι καπνίζουν από αντίδραση και το 36,7% οτι καπνίζουν εν γνώσει των γονέων τους. Διαπιστώθηκε οτι ο κυριότερος παράγοντας που επιδρά στην έναρξη του καπνίσματος είναι οι καπνιστές φίλοι και οι γονείς. Η συντριπτική πλειονότητα (95,2%) δήλωσε οτι γνωρίζει τους κινδύνους από το κάπνισμα. Επιβάλλεται προσεκτικός σχεδιασμός ολοκληρωμένης αντικαπνισματικής πολιτικής και όχι απλή ενημέρωση των νέων για τους κινδύνους του καπνίσματος. Πνεύμων 2005, 18(1):93-98.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η συνειδητοποίηση των κινδύνων της υγείας από το κάπνισμα οδήγησε πολλές χώρες στο σχεδιασμό και την εφαρμογή προγραμμάτων για τον περιορισμό του καπνίσματος. Τα περισσότερα στοιχεία για τη συχνότητα και τις τάσεις εξέλιξης της συνήθειας του καπνίσματος προέρχονταν από τις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρετανία και μόλις τα τελευταία χρόνια η έρευνα άρχισε να επεκτείνεται και σε άλλες χώρες στο πλαίσιο της παγκόσμιας αντικαπνισματικής εκστρατείας με την πρωτοβουλία της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ).


Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας εφάρμοσε πρόσφατα αντικαπνισματική εκστρατεία. Η ανάγκη ανάληψης μιας τέτοιας εκστρατείας φάνηκε μετά τη συλλογή διογκούμενων ανησυχητικών στοιχείων, μεταξύ των οποίων η κατάληψη από τη χώρα μας της πρώτης θέσης στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση σε νεοπλάσματα του πνεύμονα σε άνδρες νεαρών ηλικιών (<45 ετών), με επίπτωση 4,1 ανά 100.000 πληθυσμού ανά έτος1 όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση είναι 2,5. Το γεγονός αυτό συμβαδίζει με την αύξηση της κατά κεφαλήν ετήσιας κατανάλωσης τσιγάρων από ενήλικες στην Ελλάδα, που ήταν 2640 τσιγάρα ανά κάτοικο κατ' έτος, την περίοδο 1970-72, οπότε η Ελλάδα κατείχε τη 16η θέση παγκοσμίως, 3440 την περίοδο 1980-82, οπότε κατείχε την 4η θέση στην παγκόσμια κατάταξη, ενώ την περίοδο 1990-92 ήταν 3590, οπότε κατέλαβε τη 2η θέση μετά την Πολωνία σύμφωνα με στοιχεία της ΠΟΥ.2


Ο σκοπός της μελέτης αυτής ήταν η διερεύνηση του επιπολασμού των καπνισματικών συνηθειών των μαθητών Λυκείου 6 πόλεων της Βόρειας Ελλάδας. Δεν υπάρχουν πρόσφατα στοιχεία για τη διάδοση του καπνίσματος μεταξύ των μαθητών στην Ελλάδα3 και η ανάγκη συλλογής τέτοιων στοιχείων είναι απαραίτητη για την κάλυψη του κενού στις επιδημιολογικές γνώσεις μας για το κάπνισμα. Οι μαθητές με τη συμπεριφορά τους προϊδεάζουν για τις μελλοντικές τάσεις εξέλιξης της συνήθειας του καπνίσματος και μπορεί να αποτελέσουν κατάλληλη ομάδα για υλοποίηση προληπτικών παρεμβάσεων. Η αναγνώριση παραγόντων που σχετίζονται με την έναρξη και τη συνέχιση του καπνίσματος στους εφήβους πιστεύουμε οτι θα βοηθήσει στη χάραξη αποτελεσματικότερης προληπτικής πολιτικής με σκοπό την αναστροφή της εξάπλωσης του βρογχογενούς καρκίνου και στη χώρα μας.




ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ

Στην έρευνα, που έγινε στη διάρκεια του εκπαιδευτικού έτους 2001-2002, πήραν μέρος 9276 μαθητές Λυκείου (4525 αγόρια και 4751 κορίτσια), ηλικίας 17,5±1,3 ετών από 6 πόλεις της Β. Ελλάδας (Θεσσαλονίκη 3097, Κοζάνη 2441, Πτολεμαΐδα 1356, Φλώρινα 1011, Καστοριά 771 και Γρεβενά 600). Οι δύο πρώτες (Θεσσαλονίκη, Κοζάνη) είναι μεγάλες πόλεις, ενώ οι τελευταίες (Φλώρινα και Γρεβενά) είναι από τις φτωχότερες της Β. Ελλάδας. Η Πτολεμαΐδα είναι πόλη με μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη και, τέλος, η Καστοριά μέχρι πρόσφατα ήταν μια από τις πλουσιότερες πόλεις πανελλαδικά λόγω της προνομιακής θέσης της στην παραγωγή και εμπορία γουναρικών.


Κάθε άτομο που κάπνιζε συμπλήρωσε το ερωτηματολόγιο που συντέθηκε από το Εργαστήριο ΄Ερευνας Παθήσεων από το Περιβάλλον (Παράρτημα Ι). Το ερωτηματολόγιο περιείχε ερωτήσεις σχετικά με την ηλικία έναρξης, τον αριθμό των καταναλισκόμενων τσιγάρων, τους λόγους που άρχισαν το κάπνισμα, εάν καπνίζουν τα προσφιλή τους πρόσωπα, εάν επηρεάζονται από τις διαφημίσεις και, τέλος, εάν γνωρίζουν οτι το κάπνισμα βλάπτει. Έχει αποδειχτεί με ταυτόχρονες βιολογικές μετρήσεις οτι οι απαντήσεις των εφήβων σε ερωτηματολόγια είναι ειλικρινείς.4


Καπνιστής θεωρήθηκε το άτομο που καπνίζει έστω και ένα τσιγάρο ημερησίως και μη καπνιστής αυτός που δεν κάπνιζε κατά τη διάρκεια της μελέτης.5




ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ


Από την ανάλυση των ερωτηματολογίων προέκυψε οτι από τους 9276 μαθητές Λυκείου που συμμετείχαν στην έρευνα, κάπνιζαν οι 2746 (29,9%). Από τα 4525 αγόρια κάπνιζαν τα 1477 (32,6%) και από τα 4751 κορίτσια τα 1269 (26,7%), p <0,001. Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται οι καπνισματικές συνήθειες των μαθητών σε κάθε πόλη.


Η μέση ηλικία έναρξης του καπνίσματος για τα αγόρια ήταν 14,4±1,9 και για τα κορίτσια 14,9±1,6 (p<0,001). Διαπιστώθηκε οτι το 43,3% αρχίζουν το κάπνισμα πριν από την ηλικία των 14 ετών. Στον πίνακα 2 φαίνεται ο αριθμός των τσιγάρων που καπνίζουν οι μαθητές ημερησίως.

 

Πίνακας 1. Καπνισματικές συνήθειες σε κάθε πόλη κατά φύλο
  Θεσ/νίκη
3097
Κοζάνη
2441
Πτολ/δα
1356
Καστοριά
771
Φλώρινα
1011
Γρεβενά
600
Σύνολο
9276
Ν % Ν % Ν % Ν % Ν % Ν % Ν %
Αγόρια
Κορίτσια
Σύνολο
477
525

33,4
31,5
32,3

408
330
35,5
27,0
30,2
243
159
32,7
25,9
29,6
172
123
  137
80
  40
52
  1477
1269
 

Παρατηρείται οτι η πλειονότητα των μαθητών καπνίζει από 6 έως 10 τσιγάρα (25,4%) ενώ το 20,7% από 16 μέχρι 20 τσιγάρα. Μολονότι το ποσοστό των κοριτσιών που καπνίζουν μέχρι 20 τσιγάρα ημερησίως είναι μεγαλύτερο του αναλόγου των αγοριών, το ποσοστό των αγοριών που καταναλώνουν περισσότερα από 20 είναι στατιστικά σημαντικά αυξημένο έναντι εκείνου των κοριτσιών (p <0,001).


Το 36,7% (41,2% των αγοριών και το 30,9% των κοριτσιών) ανέφεραν οτι καπνίζουν εν γνώσει των γονέων τους. Στην ερώτηση για τους λόγους που άρχισαν το κάπνισμα, οι απαντήσεις ήταν όμοιες και στα δύο φύλα (Πίνακας 3), ενώ το 40,1% δήλωσαν οτι καπνίζουν οι φίλοι τους, το 28,6% ο πατέρας τους, το 20,1% η μητέρα τους και το 11,2% ο αγαπημένος τους δάσκαλος.

 

 

Πίνακας 2. Αριθμός καπνιζόμενων τσιγάρων σε κάθε φύλο
 
Αριθμός καπνιζόμενων τσιγάρων
 Αγόρια 1477

 
Κορίτσια 1269
 
   Ν  %  Ν  %
 1-5
6-10
11-15
16-20
21-25
26-30
31-35
36-40
41 και άνω
 186
325
266
294
133
93
28
86
66
 12,6
22,0
18,0
19,9
9,0
6,3
1,9
5,8
4,5
 249
372
254
275
49
28
12
15
15
 19,6
29,3
20,0
21,7
3,9
2,2
0,9
1,2
1,2
         
         
         

Το 85,8% απάντησε οτι δεν επηρεάζεται από τις διαφημίσεις των εταιρειών για την προώθηση του καπνίσματος. Η συντριπτική πλειονότητα (95,2%) δήλωσε οτι γνωρίζει τους κινδύνους από το κάπνισμα.




ΣΥΖΗΤΗΣΗ


Από τα ευρήματα διαπιστώνεται οτι τα αγόρια καπνίζουν σε μεγαλύτερο ποσοστό, σε σχέση με τα συνομήλικά τους κορίτσια. Σε μελέτη που έγινε το 1989-90 σε 2032 μαθητές Λυκείου στην Αθήνα, Πάτρα και Ιωάννινα βρέθηκαν περίπου ίδια ποσοστά καπνιστών (33,5% τα αγόρια και 26% τα κορίτσια).6 Σε διαχρονική μελέτη που έγινε σε πανελλαδικό δείγμα εφήβων βρέθηκε οτι η συχνότητα του καπνίσματος δεν μεταβλήθηκε ιδιαίτερα από το 1984 οπότε κάπνιζε το 22% μέχρι το 1998 οπότε κάπνιζε το 20,8% των ερωτηθέντων.7 Φαίνεται λοιπόν κατ' αρχάς οτι, διαχρονικά, οι καπνισματικές συνήθειες των μαθητών παρέμειναν μάλλον σταθερές.


Στη Βουδαπέστη σε διαχρονική μελέτη (1995 και 1999) σε συνεργασία με το Κέντρο Ελέγχου Νοσημάτων των ΗΠΑ (Center for Disease Control-CDC) σε μαθητές 14-18 ετών, διαπιστώθηκε οτι το 1995 κάπνιζε το 36% των μαθητών και το 1999 το 46%.8 Παρατηρήθηκε δηλαδή αυξητική τάση, σε αντίθεση με την Ελλάδα. Στη Σλοβακία ο επιπολασμός του καπνίσματος στους εφήβους ήταν 24,8% στα αγόρια και 14,3% στα κορίτσια σύμφωνα με έρευνα που έγινε το 1999 σε 1571 άτομα.9 Στη Μεγάλη Βρετανία στην ηλικία των 15 ετών καπνίζει το 21% των αγοριών και το 25% των κοριτσιών.10 Στις ΗΠΑ, όπου εφαρμόζονται αυστηρά αντικαπνισματικά μέτρα, διαπιστώθηκε οτι καπνίζει μόνο το 12,8% των μαθητών του Λυκείου.11 Κατά τη διετία 2000-2002 στις ΗΠΑ παρατηρήθηκε περαιτέρω μείωση του επιπολασμού του καπνίσματος κατά 18% στα Λύκεια.12


Η Ελλάδα ως προς τον επιπολασμό του καπνίσματος σε ενηλίκους είναι δεύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά την Ισπανία, με ποσοστό 46% στους άνδρες και 28% στις γυναίκες.2 Το 1994 στη Β. Ελλάδα στις ίδιεςηλικίες βρέθηκε να καπνίζουν 57,7% οι άνδρες και 34% οι γυναίκες.13 Διαπιστώνεται λοιπόν οτι οι καπνισματικές συνήθειες των ενηλίκων στη Β. Ελλάδα είναι αυξημένες σε σχέση με τον μέσο όρο της χώρας.


Έχει βρεθεί οτι όσο ενωρίτερα αρχίζει κάποιος το κάπνισμα τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να καταλήξει καπνιστής περισσότερων τσιγάρων την ημέρα από ό,τι εάν άρχιζε το κάπνισμα σε μεγαλύτερη ηλικία.14 Στην παρούσα μελέτη διαπιστώθηκε οτι στην πλειονότητά τους οι μαθητές άρχισαν το κάπνισμα πριν από την ηλικία των 14 ετών, γεγονός πολύ ανησυχητικό. Παρόμοια είναι και η μέση ηλικία έναρξης του καπνίσματος11,6 και σε Ισπανούς μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης οι οποίοι καπνίζουν τακτικά σε ποσοστό 12,1%.15 Ένας από τους στόχους λοιπόν της αντικαπνισματικής εκστρατείας πρέπει να είναι και η κατά το δυνατό καθυστέρηση της έναρξης του καπνίσματος.


Η μεγαλύτερη συχνότητα του καπνίσματος στα αγόρια σε σχέση με τα κορίτσια αποτελεί σταθερό εύρημα, όχι μόνο του παρόντος επιδημιολογικού δείγματος, αλλά και των περισσοτέρων σχετικών ερευνών στις Ευρωπαϊκές χώρες και στις ΗΠΑ. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια το κάπνισμα των κοριτσιών στις χώρες αυτές έχει φτάσει ή έχει ξεπεράσει την αντίστοιχη συχνότητα του καπνίσματος των αγοριών,16,17 αλλαγή που έχει αποδοθεί κυρίως στο κίνημα για την απελευθέρωση της γυναίκας, στο πλαίσιο του οποίου το κάπνισμα εκφράζει τη συμβολική εξίσωση των φύλων σε μια συνήθεια που μέχρι πρότινος ήταν μόνο ανδρική.5


Οι καπνιστές και των δύο φύλων απάντησαν οτι άρχισαν το κάπνισμα κυρίως από αντίδραση ή γιατί καπνίζουν τα πρότυπά τους. Η έναρξη του καπνίσματος φαίνεται να αποτελεί, από μια άποψη, εφηβικό φαινόμενο. Το κάπνισμα εντάσσεται ως συμπεριφορά, στο πλαίσιο της φυσιολογικής αναπτυξιακής πορείας του ατόμου και συνδέεται άρρηκτα με βασικά ψυχικά χαρακτηριστικά της εφηβείας, όπως αναζήτηση νέων εμπειριών, προσπάθεια ανεξαρτητοποίησης από τους γονείς, προσχώρησης στην ομάδα των συνομηλίκων και ανάγκη για αποδοχή απ' αυτούς, αναζήτηση ταυτότητας, επιβεβαίωση της αυτονομίας και της επαναστατικότητάς τους.18,19 Ταυτόχρονα όμως σημαντικό ρόλο στις τάσεις που διαμορφώνονται στη συμπεριφορά που υιοθετείται απέναντι στο κάπνισμα, εκτός από τους φίλους, παίζουν τα μεγαλύτερα αδέρφια και οι γονείς.20-22 Ακόμα, πρότυπα ενηλίκων όπως ο δάσκαλος22 ή άλλες μορφές που προβάλλονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και ιδιαίτερα της τηλεόρασης,23 διαμορφώνουν τάσεις και προσφέρονται ως μορφές ταύτισης. ΄Ολα αυτά τα χαρακτηριστικά της εφηβείας αποτελούν ευνοϊκούς παράγοντες για την έναρξη του καπνίσματος.


Ευνοϊκός παράγοντας για τη διάδοση του καπνίσματος είναι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου. Σε εποχές οικονομικής δυσπραγίας το κάπνισμα δεν ήταν εφικτό για όλο τον πληθυσμό. Αυτό φαίνεται από τη διαφορά του επιπολασμού του καπνίσματος μεταξύ των πόλεων που μελετήθηκαν. Ο επιπολασμός είναι χαμηλότερος στις πόλεις της Φλώρινας και των Γρεβενών που είναι και οι φτωχότερες. Το φαινόμενο έχει περιγραφεί και σε εφήβους στην Ισπανία, όπου η οικονομική ευχέρεια συμβαδίζει με την απόκτηση της συνήθειας του καπνίσματος.24


Μολονότι το 85,8% των καπνιζόντων απάντησαν οτι δεν επηρεάζονται από τη διαφήμιση των εταιρειών για προώθηση του καπνίσματος, δεν πρέπει να παραβλέπεται η γενικότερη απήχηση των διαφημίσεων στους νέους, αφού είναι γνωστό από μελέτες της αγοράς οτι ορισμένα άτομα αγοράζουν προϊόντα με αποκλειστικό σκοπό την ταύτιση με εξειδανικευμένα πρότυπα. Τα παιδιά καπνίζουν τις συχνότερα διαφημιζόμενες μάρκες τσιγάρων, φαινόμενο που δείχνει οτι τα διαφημιστικά μηνύματα, που υποτίθεται οτι απευθύνονται στους ενηλίκους μπορεί να επηρεάσουν κατά τον ίδιο τρόπο και τους εφήβους.25


Η μέγιστη πλειονότητα των καπνιστών απάντησε οτι γνωρίζει οτι το κάπνισμα βλάπτει. Φαίνεται, λοιπόν, οτι η απλή ενημέρωση για τους κινδύνους δεν επαρκεί για να αποτρέψει τη συνήθεια του καπνίσματος. Συνεπώς, προκύπτει το ερώτημα: "Μήπως είναι πλέον καιρός να ληφθούν και άλλα μέτρα στην Ελλάδα, για να αντιμετωπιστεί η επιδημία του καπνίσματος;" Αυτά πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο προσεκτικού σχεδιασμού για να είναι αποτελεσματικά.



Ευχαριστίες: Ευχαριστούμε θερμά τη Γενική Γραμματεία της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας για την οικονομική στήριξη της μελέτης καθώς και τους μαθητές που με προθυμία δέχτηκαν να συμμετάσχουν στη διεξαγωγή της έρευνας αυτής.

 

 

 


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Cancer in the European Union in 1990 EUCAN 90 Version 1.1, Copyright IARC 1996, Lyon, International Agency for Research on Cancer, 1997.

2. World Health Organization: Tobacco or Health: First Global Status Report. Geneva, WHO, Tobacco or Health Programme, 1997.

3. World Health Organization: The tobacco atlas p.p. 96-97. In the website: ttp://www.who.int/tobacco/statistics/tobacco.atlas/en/, visited on 7-11-03.

4. Dolcini MM, Adler NE, Lee P et al. An assessment of the validity of adolescent self-reported smoking using three biological indicators. Nicotine Tob Res 2003, 5:473-483.

5. Ramstrφm LM. Prevalence and other dimensions of smoking in the world. In; Boliger CT, Fagerstrφm KO (eds): The tobacco epidemic. Prog Respir Res Basel, Karger 1997, 28: 64- 77.

6. Mαρσέλος Μ, Φραγκίδης Χ, Μιχαλόπουλος Β. Διαχρονική μελέτη του μαθητικού καπνίσματος. Ιατρική 1993, 63:140-146.

7. Kokkevi A, Terzidou M, Politikou K et al. Substance use among high school students in Greece: outburst of illicit drug use in a society under change. Drug Alcohol Depend 2000, 58:181-188.

8. Prevelence of cigarette smoking among secondary school students - Budapest, Hungary, 1995 and 1999. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2000, 49:438-441.

9. Baska T, Ballova M, Mad'ar R et al. Epidemiology of smoking habit in adolescents. Suggestions for prevention. Cent Eur J Public Health 1999, 7:31-34.

10. Charlton A. Changing patterns of cigarette smoking among teenagers and young adults. Paediatr Respir Rev 2001, 2:214-221.

11. Youth tobacco surveillance. United States, 1998-1999. Morb Mortal Wkly Rep CDC Surveill Summ 2000, 49:1-94.

12. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Tobacco Use Among Middle and High School Students-United States, 2002. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2003, 52:1096-1098.

13. Σιχλετίδης Λ, Δασκαλοπούλου Ε, Τσιότσιος Ι και συν. Η επίδραση της ρύπανση

14. Everett SA, Warren CW, Sharp D et al. Initiation of cigarette smoking and subsequent smoking behavior among U.S. High school students. Prev Med 1999, 29: 327-333.

15. Perula de Torres LA, Ruiz Moral R, Lora Cerezo N et al. Tobacco consumption among the student population. Related factors. Gac Sanit 1998, 12:249-253.

16. King A, Wold B, Tudor-Smith C et al. The Health of Youth. A cross-National Survey. Copenhagen, World Health Organization, 1996.

17. Maziak W, Rzehak P, Keil U et al. Smoking among adolescents in Muenster, Germany: increase in prevalence (1995-2000) and relation to tobacco advertising. Prev Med 2003, 36:172-176.

18. McDermott RJ, Sarvela PD, Hoalt PN et al. Multiple correlates of cigarette use among high school students. J Sch Health 1992, 62:146-150.

19. Sperber AD, Peleg A, Friger M et al. Factors associated with daily smoking among Israeli adolescents; a prospective cohort study with a 3-year follow-up. Prev Med 2001, 33:73-81.

20. Reid DJ, McNeill AD, Glynn TJ. Reducing the prevalence of smoking in youth in Western countries: an international review. Tob Control 1995, 4: 266-277.

21. de Vries H, Engels R, Kremers S et al. Parents' and friends' smoking status as predictors of smoking onset: findings from six European countries. Health Educ Res 2003, 18:627-636.

22. Poulsen LH, Osler M, Roberts C et al. Exposure to teachers smoking and adolescent smoking behaviour: analysis of cross sectional data from Denmark. Tob Control 2002, 11:246-251.

23. Dalton MA, Sargent JD, Beach ML et al. Effect of viewing smoking in movies on adolescent smoking initiation: a cohort study. Lancet 2003, 362: 281-285.

24. Ariza-Cardenal C, Nebot-Adell M. Factors associated with smoking progression among Spanish adolescents. Health Educ Res 2002, 17:750-760.

25. Aitken PP, Leathar DS, O' Hagan FJ. Children's perceptions of advertisements for cigarettes. Soc Sci Med 1985, 21: 785-797.

 

 

 



© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE