Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Εγχειρησιμότητα και εξαιρεσιμότητα στον καρκίνο του πνεύμονα
ΠΕΡIΛΗΨΗ. H απόφαση για τη χειρουργική αντιμετώπιση του ασθενούς με καρκίνο του πνεύμονα βασίζεται κυρίως στην εγχειρησιμότητα του ασθενούς και την εξαιρεσιμότητα του όγκου. Διάφορες προεγχειρητικές εξετάσεις και δοκιμασίες συμβάλουν στην αποσαφήνιση της εγχειρησιμότητας, δηλαδή στη δυνατότητα του ασθενή να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση πνεύμονα, με κυριώτερη τη σπειρομέτρηση. Όσον αφορά στην εξαιρεσιμότητα, δηλαδή αν ο όγκος είναι σε εγχειρήσιμο στάδιο, διάφορες εξετάσεις, με κυριώτερη την αξονική τομογραφία, συμβάλουν στη σταδιοποίηση του όγκου και τη επιλογή της θεραπευτικής διαδικασίας. Παρά τα όποια κριτήρια προτείνονται για την επιλογή αυτή, η ογκολογική ομάδα σε συνεργασία πρέπει να αποφασίσει για τον τρόπο αντιμετώπισης του όγκου, στη βάση της μοναδικότητας της περίπτωσης και λαμβάνοντας υπ’όψιν και την επιθυμία του ίδιου του ασθενή. Πνεύμων 2004, 17(3):289-296.

Ο καρκίνος του πνεύμονα αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο παγκοσμίως. Περίπου τα 3/4 των ασθενούν παρουσιάζονται με όγκους ανεγχείρητους κατά την πρώτη διάγνωσή τους1. Τελικά, από το σύνολο των ασθενών με διαγνωσμένο μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα (ΜΜΚΠ) ποσοστό έως περίπου το 30% αυτών θα υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση2. Στην απόφαση για τη χειρουργική αντιμετώπιση του ασθενούς αποφασιστική σημασία έχουν η εγχειρησιμότητα του ασθενούς και η εξαιρεσιμότητα του όγκου. Ο πρώτος όρος (εγχειρησιμότητα) αναφέρεται στο αν ο ασθενής είναι σε θέση να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση πνεύμονα, ενώ ο δεύτερος (εξαιρεσιμότητα) αναφέρεται στο εάν ο όγκος είναι σε στάδιο εγχειρήσιμο.

Η χειρουργική αντιμετώπιση παραμένει η καλύτερη "θεραπεία" του ΜΜΚΠ, αλλά δεν είναι ελεύθερη κινδύνων και δεν μπορεί να εγγυηθεί την ίαση του ασθενούς3. Για το λόγο αυτό, συμπληρωματική χημειοθεραπεία ή/και ακτινοθεραπεία είναι πολλές φορές απαραίτητη. Για την αποφυγή των εγχειρητικών κινδύνων (νοσηρότητα και θνητότητα), έχουν καθιερωθεί διάφορα κριτήρια που καθορίζουν την εγχειρησιμότητα και την εξαιρεσιμότητα ή προσδιορίζουν τους παράγοντες κινδύνου για την επιβαλλόμενη επέμβαση στο συγκεκριμένο ασθενή.

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΓΧΕΙΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ

Οι παράγοντες που καθορίζουν την εγχειρησιμότητα σχηματικά μπορούν να χωριστούν σε πνευμονικούς, καρδιαγγειακούς και από άλλα συστήματα, έχουν δε σχέση με τη γενική κατάσταση του ασθενούς.

Η σπιρομέτρηση αποτελεί τη χρησιμότερη προεγχειρητική εξέταση από την οποία λαμβάνονται σημαντικές πληροφορίες για την εγχειρησιμότητα του ασθενούς. Προεγχειρητικά απόλυτη τιμή τoυ μέγιστου εκπνεόμενου όγκου σε 1" (Forced Expiratory Volume in 1 sec/FEV1) >2lt για πνευμονεκτομή και >1,6lt για λοβεκτομή αποτελούν ασφαλή όρια για χειρουργική επέμβαση4. Αντίθετα, απόλυτη τιμή προβλεπόμενου μετεγχειρητικού μέγιστου εκπνεόμενου όγκου σε 1" (predicted post-operative FEV1/ppoFEV1) >800ml αποτελεί το συμβατικό όριο εγχειρησιμότητας5. Ως προς τις ποσοστιαίες τιμές, FEV1 >40% της προβλεπόμενης θεωρείται γενικά ως κριτήριο για την εγχειρησιμότητα του ασθενούς6. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν άρθρα που αμβλύνουν την αυστηρότητα του παραπάνω ορίου. Έτσι, FEV1>34% της προβλεπόμενης έχει προταθεί ως πιθανό αποδεκτό μέγεθος υπό προϋποθέσεις7. Ασθενείς με FEV1 και ικανότητα διάχυσης του πνεύμονα για το μονοξείδιο του άνθρακα (Diffusing Lung Capacity/DLCO) ³80% της προβλεπόμενης φυσιολογικής τιμής, αποτελούν την ομάδα που μπορεί να οδηγηθεί στο χειρουργείο χωρίς περαιτέρω έλεγχο8. Αντίθετα, ασθενείς με ppo FEV1 <40% και προβλεπόμενη μετεγχειρητική ικανότητα διάχυσης του πνεύμονα για το μονοξείδιο του άνθρακα (predicted post-operative DLCO) ppo DLCO <50%, αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου για μετεγχειρητική θνητότητα9,10. Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν σειρές ασθενών στη βιβλιογραφία με χειρότερη από αυτά τα όρια πνευμονική λειτουργία που υποβλήθηκαν επιτυχώς σε χειρουργική επέμβαση11.

Η δοκιμασία κόπωσης (εργομετρία, εργοσπιρομετρία) με μέτρηση της κατανάλωσης Ο2 (VO2max) μπορεί να δώσει σημαντικές πληροφορίες για την κατάσταση του αναπνευστικού συστήματος του ασθενή προεγχειρητικά12 και να μας βοηθήσει να εκτιμήσουμε τις λειτουργικές εφεδρείες του αναπνευστικού και κυκλοφορικού συστήματος. Προβλεπόμενη μετεγχειρητικά κατανάλωση Ο2 (predicted post-operative/ppo-VO2 max) <10 ml/kg/min13 ή <40%14 αποτελεί κριτήριο μη εγχειρησιμότητας.

Ως προς το σπινθηρογραφικό έλεγχο του αναπνευστικού συστήματος, τα σπινθηρογραφήματα αιμάτωσης και αερισμού μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την πρόβλεψη της μετά λοβεκτομή υπολειπόμενης πνευμονικής λειτουργίας (FEV1), χωρίς όμως να αποτελούν πρώτης γραμμής εξετάσεις λόγω τεχνικών δυσκολιών (υποεκτίμησης των οριακών για εγχειρησιμότητα ασθενών)15. Παρ' όλα αυτά, προβλεπόμενη μετεγχειρητικά με σπινθηρογραφικό έλεγχο τιμή μέγιστου εκπνεόμενου όγκου σε 1" (ppoFEV1) ³1,2lt αποτελεί συμβατικό όριο εγχειρησιμότητας με τις τεχνικές αυτές και εγγυάται μια ασφαλή χειρουργική επέμβαση16. Αυτό δεν σημαίνει ότι χαμηλότερες τιμές αποτελούν ένδειξη μη εγχειρησιμότητας, αλλά υπαγορεύουν την περαιτέρω μελέτη του ασθενούς και με διάφορες άλλες τεχνικές16.

Τα αέρια αίματος δεν μπορούν να δώσουν ασφαλείς πληροφορίες για την εγχειρησιμότητα του ασθενή. Προεγχειρητική τιμή PaCO2 >45mmHg αποτελεί δείκτη αυξημένης νοσηρότητας και θνητότητας από την επέμβαση, ενώ η υποξυγοναιμία είναι αναξιόπιστος δείκτης μετεγχειρητικής έκβασης. Γενικά, κορεσμός της Hb σε Ο2 <90% προεγχειρητικά και πτώση >4% του κορεσμού κατά τη διάρκεια άσκησης αποτελούν παραμέτρους αυξημένης μετεγχειρητικής νοσηρότητας17.

Τέλος, άλλες προεγχειρητικές εξετάσεις, όπως η "κλασσική" δοκιμασία ανεβάσματος του ασθενή σε σκάλα ή η πιο ειδική δοκιμασία βαδίσματος επί 6 λεπτά, αποτελούν χρήσιμες κατά περίπτωση δοκιμασίες. Βάδισμα 3,5 km σε 6 λεπτά ή ικανότητα για ανέβασμα 44 σκαλοπατιών προεγχειρητικά, αποτελούν παραμέτρους καλού μετεγχειρητικού αποτελέσματος18.

Όσον αφορά στην ηλικία του ασθενούς, αυτή δεν αποτελεί κριτήριο μη εγχειρησιμότητας στο ΜΜΚΠ19,20. Παρ' ότι αυξάνει ελαφρώς την εγχειρητική θνητότητα και νοσηρότητα21, αυστηρή εφαρμογή των κριτηρίων εγχειρησιμότητας22 και προσεκτική επιλογή του ασθενούς, συνυπολογίζοντας τη γενική του κατάσταση, μπορεί να δώσουν καλό μετεγχειρητικό αποτέλεσμα. Γενικά, πνευμονεκτομές ή εκτεταμένες επεμβάσεις για προχωρημένα στάδια της νόσου (III ή IΙΙ), σε υπερήλικες (>80 ετών) ασθενείς καλό είναι να αποφεύγονται23.

Λόγω κοινών αιτιολογικών παραγόντων, οι ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα συχνά πάσχουν και από αναπνευστικά και καρδιαγγειακά νοσήματα24. Η παρουσία σοβαρής εξωπνευμονικής ή συστηματικής νόσου μπορεί κατά περίπτωση να επηρεάσει την εγχειρησιμότητα του ασθενούς1,2. Το προεγχειρητικό ηλεκτροκαρδιογράφημα πρέπει να αποτελεί απαραίτητη εξέταση στον προεγχειρητικό έλεγχο του ασθενούς. Κατά περίπτωση, και σε υπόνοια καρδιακής νόσου, το υπερηχογράφημα καρδιάς προεγχειρητικά μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο στο να αξιολογήσει την καρδιακή λειτουργία και την ύπαρξη βαλβιδοπαθειών ή άλλων καρδιακών παθήσεων, αλλά και να εκτιμήσει τα αποτελέσματα από την επέμβαση σε μια ήδη επιβαρημένη καρδιά25. Tέλος, ένας καρδιολογικός έλεγχος σε ασθενείς υψηλής υπόνοιας για στεφανιαία νόσο πρέπει να περιλαμβάνει και δοκιμασία κοπώσεως, που κατά περίπτωση, μπορεί να οδηγήσει σε άλλες εξετάσεις (στεφανιογραφία, σπινθηρογράφημα μυοκαρδίου, κ.α.).

Όσον αφορά ένα συχνό καρδιολογικό σενάριο, ασθενείς με έμφραγμα μυοκαρδίου παλαιότερο από 6 μήνες μπορεί να οδηγηθούν με ασφάλεια σε πνευμονική επέμβαση26. Σε περίπτωση δε ενός άλλου σεναρίου, της πιθανής ηπατικής ή νεφρικής νόσου του ασθενούς, πρέπει ο ασθενής να διερευνηθεί επαρκώς προεγχειρητικά, καθώς η ύπαρξη αυτών των νόσων αποτελεί προγνωστικό παράγοντα μετεγχειρητικής νοσηρότητας και θνητότητας27.

Όσον αφορά στη γενικότερη κατάσταση του ασθενούς, υπάρχουν οι κλίμακες Κarnofski και ECOG (Πίνακας 1) οι οποίες την ορίζουν σε κατηγορίες και μπορεί να συνδράμουν στην απόφαση για την εγχειρησιμότητα του ασθενή. Γενικά, ασθενείς με Κarnofski <60% ή ECOG >2 αποτελούν κατά κανόνα ομάδα χειρότερης μετεγχειρητικής πρόγνωσης28.

Table 1

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΚΟΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΞΑΙΡΕΣΙΜΟΤΗΤΑ

Η απόφαση για την εξαιρεσιμότητα του όγκου προϋποθέτει τη σταδιοποίηση του. Ο έλεγχος για την προεγχειρητική σταδιοποίηση (clinical - cTNM) περιλαμβάνει διαγνωστικές τεχνικές για την απεικόνιση και σταδιοποίηση του όγκου, όπως η αξονική ή μαγνητική τομογραφία θώρακα και για έλεγχο μεταστάσεων, όπως το υπερηχογράφημα ή αξονική τομογραφία άνω κοιλίας (ήπαρ, επινεφρίδια), η αξονική τομογραφία εγκεφάλου, το σπινθηρογράφημα οστών ή ήπατος και πρόσφατα η ΡΕΤ (positron emission tomography)29,30. Η βρογχοσκόπηση, η διαδερμική ή διαβροχική βιοψία με βελόνη, η μεσαυλιοσκόπηση, η μεσαυλιοτομή, η θωρακοσκόπηση ή σπανιότερα η θωρακοτομή είναι συχνά απαραίτητες για τη σταδιοποίηση και αποσαφήνιση της εξαιρεσιμότητας του όγκου29,31-35.

Η βασική παρακλινική εξέταση προεγχειρητικά, η αξονική τομογραφία, είναι γενικά πιο αξιόπιστη στη διάγνωση της εξαιρεσιμότητας παρά στην εκτίμηση της μη εξαιρεσιμότητας του όγκου36,37. Η ευαισθησία της στη σταδιοποίηση του ΜΜΚΠ είναι 55-80%, η ειδικότητά της 65-85% και η ακρίβειά της 65-85%38. H μαγνητική τομογραφία έχει ευαισθησία 86-92%, ειδικότητα 80-82% και ακρίβεια 83%35,39. H PET έχει αντίστοιχα ευαισθησία 89-98%, ειδικότητα 94% και ακρίβεια 91-95%40,41. Παρά τα όποια στατιστικά στοιχεία, η αξονική τομογραφία αποτελεί την απλούστερη, ευκολότερη και οικονομικότερη εξέταση με πολύ καλά και αξιόπιστα αποτελέσματα και αποτελεί απαραίτητο στάδιο της προεγχειρητικής διαδικασίας για τη διάγνωση και σταδιοποίηση του όγκου.

Η απόφαση για τη χειρουργική ή μη αντιμετώπιση του ασθενή βασίζεται κυρίως στη σταδιοποίηση του όγκου. Όγκοι σταδίου Ι και ΙΙ αντιμετωπίζονται χειρουργικά. Όγκοι σταδίου ΙΙΙΑ μπορεί υπό προϋποθέσεις να είναι εξαιρέσιμοι, ενώ η προεγχειρητική χημειοθεραπεία μπορεί να συμβάλει σ'αυτό. Οι όγκοι σταδίου ΙΙΙΒ και IV θεωρούνται γενικά μη εξαιρέσιμοι, αν και σε μερικές περιπτώσεις (Τ4), η χειρουργική εξαίρεση του όγκου μπορεί να είναι εφικτή42. Οι διαθέσιμες χειρουργικές επιλογές περιλαμβάνουν την τμηματεκτομή, τη λοβεκτομή, την πνευμονεκτομή, τη βρογχοπλαστική εκτομή (sleeve resection) και τις ενδοσκοπικές εκτομές (video assisted thoracic surgery - VATS). Το ζήτημα του ριζικού λεμφαδενικού καθαρισμού με σκοπό τη βελτίωση της πρόγνωσης ή της λεμφαδενικής βιοψίας με σκοπό τη σταδιοποίηση παραμένει αμφιλεγόμενο43,44. Όσον αφορά στα αποτελέσματα των χειρουργικών τεχνικών, στις μέρες μας η θνητότητα από τη λοβεκτομή είναι 2-4% και από την πνευμονεκτομή 6-8%45-47.

Γενικά, οι εκτομές πνευμονικού παρεγχύματος που δεν ξεπερνούν τον ένα λοβό οδηγούν σε περιορισμένο λειτουργικό πνευμονικό έλλειμμα (£10%), ενώ η ικανότητα του ασθενή για άσκηση ελαττώνεται ελάχιστα ή καθόλου. Αντίθετα, οι πνευμονεκτομές οδηγούν σε μόνιμο έλλειμμα περίπου 33% της πνευμονικής λειτουργίας και 20% της ικανότητας του ασθενή για άσκηση26. Παρ' όλα αυτά η πνευμονεκτομή δεν φαίνεται να επηρεάζει αρνητικά την επιβίωση του ασθενούς48.

Οι βελτιώσεις στις χειρουργικές και αναισθησιολογικές τεχνικές τα τελευταία χρόνια επέτρεψαν την πιο "επιθετική" χειρουργική49,50, με αποτέλεσμα την επέκταση της χειρουργικής αντιμετώπισης σε στάδια που παλαιότερα θεωρούνταν ανεγχείρητα. Έτσι, η "American Joint Committee - AJC" θεώρησε ότι οι Τ3Ν0Μ0 όγκοι με επέκταση στο θωρακικό τοίχωμα και απουσία λεμφαδενικών μεταστάσεων πρέπει να μετατοπιστούν από το στάδιο ΙΙΙΑ στο στάδιο ΙΙΒ, λόγω της ευμενέστερης πρόγνωσης που συνοδεύει τη χειρουργική αντιμετώπισή τους (Πίνακας 2)51.

 

Table 2

Σε περιπτώσεις εξαιρέσιμου όγκου και περιορισμένων αναπνευστικών εφεδρειών του ασθενή, οι βρογχοπλαστικές επεμβάσεις (λοβεκτομή με εκτομή τμήματος βρόγχου) γενικά έχουν παρόμοια εχειρητική πρόγνωση σε σχέση με τις κλασικές εκτομές, θνητότητα 2,5-6,2%1. Μπορεί να δώσουν ακόμη και καλύτερα αποτελέσμα από την πνευμονεκτομή, διατηρώντας ταυτόχρονα μεγαλύτερο μέρος της αναπνευστικής λειτουργίας52. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η τμηματική εκτομή αποτελεί εναλλακτική λύση και μπορεί να έχει καλά αποτελέσματα, καθώς παρά την ανωτερότητα της λοβεκτομής53, υπάρχουν μελέτες στη βιβλιογραφία όπου οι διαφορές στην επιβίωση των ασθενών με φτωχή αναπνευστική λειτουργία, μετά τμηματική εκτομή, οφείλονται σε θανάτους μη συνδεόμενους με το νεόπλασμα54. Η ενδοσκοπική θωρακοχειρουργική (VATS) αποτελεί μια υποσχόμενη επιλογή, καθώς μπορεί να ελαττώσει την πτώση της μετά θωρακοτομής FEV1 από 29% σε 15%55. H μέθοδος αυτή, σε έμπειρα χέρια, μπορεί να δώσει αποτελέσματα συγκρίσιμα με αυτά της κλασσικής θωρακοχειρουργικής, ακόμα και μετά επεμβάσεις λοβεκτομής56.

H 5ετής επιβίωση των ασθενών σε σχέση με τη μετεγχειρητική σταδιοποίηση (pathological - pTNM), μετά από την ιστολογική εξέταση του αφαιρεθέντος πνευμονικού παρεγχύματος και των λεμφαδένων, είναι: Τ1-2Ν0 50-70%, Τ1-2Ν1 35-50%, Τ1-2Ν2 20-30%51,57, Τ3Ν0 45%, Τ3Ν1 37%, Τ3Ν2 0%58, με συνολική 5ετή στο στάδιο ΙΙΙ <15%59.

Η προεγχειρητική χημειοθεραπεία φαίνεται ότι βελτιώνει τα αποτελέσματα στο στάδιο ΙΙΙΑ και μπορεί να καταστήσει εξαιρέσιμους όγκους Ν2 που ανταποκρίνονται σ' αυτή, όπως και όγκους Τ4 (σταδίου IV)60,61. Η μετεγχειρητική χημειοθεραπεία φαίνεται ότι βελτιώνει την πρόγνωση στους ασθενείς σταδίου ΙΙΙ, χωρίς να προσφέρει ιδιαίτερα στους ασθενείς σταδίου Ι ή ΙΙ με πλήρως εξαιρεθέν νεόπλασμα62,63. Τέλος, η συμπληρωματική ακτινοθεραπεία, ενώ ελαττώνει τις τοπικές υποτροπές, δεν φαίνεται να έχει επίδραση στην επιβίωση64.

Συμπερασματικά, η εγχειρησιμότητα και η εξαιρεσιμότητα είναι οι δυο βασικές παράμετροι για την τελική επιλογή της χειρουργική αντιμετώπισης του ασθενούς με καρκίνο του πνεύμονα. Στην απόφαση αυτή συμμετέχουν όλα τα μέλη της ογκολογικής ομάδας (πνευμονολόγος, ακτινολόγος, αναισθησιολόγος, χειρουργός, φυσιοθεραπευτής, ογκολόγος, ακτινοθεραπευτής), η οποία πρέπει να βρίσκεται σε άριστη συνεργασία για την επίτευξη του επιθυμητού προς τον ασθενή αποτελέσματος. Προσεκτική προεγχειρητική εκτίμηση των παραμέτρων του ασθενούς και συνυπολογισμός όλων των δυνατοτήτων της ογκολογικής ομάδας, μπορεί να οδηγήσει σε ασφαλή και ικανοποιητική προσέγγιση για την αντιμετώπιση της νόσου του ασθενή. Ο κάθε ασθενής όμως αποτελεί μοναδική περίπτωση. Έτσι, δεν θα πρέπει ποτέ να υποεκτιμάται, και ίσως αυτό αποτελεί και το τελικό στάδιο στην απόφαση για τη θεραπευτική επιλογή, η προσωπική επιθυμία και συναίνεσή του. Ο ασθενής πρέπει να κατέχει τον κεντρικό ρόλο στην όλη διαδικασία65. Ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας κάθε ιατρικής παρέμβασης, σε συνδυασμό με το τεκμηριωμένο επιστημονικό υπόβαθρο, έχουν πάντα τα καλύτερα αποτελέσματα σε θέματα υγείας.

 

 

BιβλιογραφΙα

1. Semik M, Schmid C, Trosch F, Broermann P, Scheld HH. Lung cancer surgery - preoperative risk assessment and patient selection. Lung Cancer 2001; 33(Suppl):S9-S15.

2. Humphrey EW, Smart CR, Winchester DP, et al. National survey of the pattern of care for carcinoma of the lung. J Thorac Cardiovasc Surg 1990; 100:837-843.

3. Encuentra AL. The Bronchogenic Carcinoma Cooperative Group of the Spanish Society of Pneumology and Thoracic Surgery (GCCB-S). Criteria of functional and oncological operability in surgery for lung cancer: a multicenter study. Lung Cancer 1998; 20:161-168.

4. Miller JI Jr. Physiologic evaluation of pulmonary function in the candidate for lung resection. J Thorac Car diovasc Surg 1993; 105:347-351.

5. Olsen GN, Block AJ, Swenson EW, Castle JR, Wynne JW. Pulmonary function evaluation of the lung resection candidate: a prospective study. Am Rev Respir Dis 1975; 111:379-387.

6. Βeccaria M, Corsico A, Fulgoni P, et al. Lung cancer resection. The prediction of postsurgical outcomes should include long-term functional results. Chest 2001; 120:37-42.

7. Putnam JB Jr, Lammermeier DE, Colon R, McMurtrey MJ, Ali MK, Roth JA. Predicted pulmonary function and survival after pneumonectomy for primary lung carcinoma. Ann Thorac Surg 1990; 49:909-914.

8. Wyser C, Stulz P, Solθr M, et al. Prospective Evaluation of an Algorithm for the Functional Assessment of Lung Resection Candidates. Am J Respir Crit Care Med 1999; 159:1450-1456.

9. Markos J, Mullan BP, Hillman DR, et al. Preoperative assessment as a predictor of mortality and morbidity after lung resection. Am Rev Respir Dis 1989; 139:902-910.

10. Ferguson MK, Reeder LB, Mick R. Optimizing selection of patients for major lung resection. J Thorac Cardiovasc Surg 1995; 109:275-283.

11. Cerfolio RJ, Allen MS, Trastek VF, Deschamps C, Scanlon PD, Pairolero PC. Lung resection in patients with compromised pulmonary function. Ann Thorac Surg 1996; 62:348-351.

12. Bolliger CT, Wyser C, Roser H, Solθr M, Perruchoud AP. Lung scanning and exercise testing for the prediction of postoperative performance in lung resection candidates at increased risk for complications. Chest 1995; 108:341-348.

13. Bechard D, Wetstein L. Assessment of exercise oxygen consumption as preoperative criterion for lung resection. Ann Thorac Surg 1987; 44:344-349.

14. Bolliger CT, Jordan P, Solθr M, et al. Exercise capacity as a predictor of postoperative complications in lung resection candidates. Am J Respir Crit Care Med 1995; 151:1472-1480.

15. Villa G, Zoccola R, Salio M. 99mTc-DTPA ventilation and 99mTc-MAA perfusion pulmonary scintigraphy in preoperative evaluation of CA patients. Nucl Med Commun 1990; 11:236.

16. Giordano A, Calcagni ML, Meduri G, Valente S, Galli G. Perfusion lung scintigraphy for the prediction of postobectomy residual pulmonary function. Chest 1997; 111:1542-1547.

17. Νinan M, Sommers KE, Landreneau RJ, et al. Standardized exercise oximetry predicts postpneumonectomy outcome. Ann Thorac Surg 1997; 64:328-332.

18. Holden DA, Rice TW, Stelmach K, Meeker DP. Exercise testing, 6-min walk, and stair climb in the evaluation of patients at high risk for pulmonary resection. Chest 1992; 102:1774-1779.

19. de Perrot M, Licker M, Reymond MA, Robert J, Spilio­poulos A. Influence of age on operative mortality and long-term survival after lung resection for bronchogenic carcinoma. Eur Respir J 1999; 14:419-422.

20. Damhuis RA, Schutte PR. Resection rates and postoperative mortality in 7,899 patients with lung cancer. Eur Respir J 1996; 9:7-10.

21. Massard G, Moog R, Wihlm JM, et al. Bronchogenic cancer in the elderly: operative risk and long-term prognosis. Thorac Cardiovasc Surg 1996; 44:40-45.

22. Haraguchi S, Koizumi K, Hatori N, et al. Prediction of the postoperative pulmonary function and complication rate in elderly patients. Surg Today 2001; 31:860-865.

23. Pagni S, Federico JA, Ponn RB. Pulmonary resection for lung cancer in octogenarians. Ann Thorac Surg 1997; 63:785-789.

24. Ganz PA. Age and gender as factors in cancer therapy. Clin Geriatr Med 1993; 9:145-155.

25. Amar D, Burt ME, Roistacher N, Reinsel RA, Ginsberg RJ, Wilson RS. Value of perioperative Doppler echocardiography in patients undergoing major lung resection. Ann Thorac Surg 1996; 61:516-520.

26. Βοlliger CT, Perruchoud AP. Functional evaluation of the lung resection candidate. Eur Respir J 1998; 11:198-212.

27. Liptay MJ, Fry WA. Complications from induction regimens for thoracic malignancies. Perioperative considerations. Chest Surg Clin N Am 1999; 9:79-95.

28. Buccheri G, Ferrigno D, Tamburini M. Karnofsky and ECOG performance status scoring in lung cancer: a prospective, longitudinal study of 536 patients from a single institution. Eur J Cancer 1996; 32A:1135-1141.

29. Shields TW. Screening, staging, and diagnostic investigation of non-small cell lung cancer patients. Curr Opin Oncol 1991; 3:297-305.

30. Hillers TK, Sauve MD, Guyatt GH. Analysis of published studies on the detection of extrathoracic metastases in patients presumed to have operable non-small cell lung cancer. Thorax 1994; 49:14-19.

31. Patterson GA, Piazza D, Pearson FG, et al. Significance of metastatic disease in subaortic lymph nodes. Ann Thorac Surg 1987; 43:155-159.

32. Goldstraw P. The practice of cardiothoracic surgeons in the perioperative staging of non-small cell lung cancer. Thorax 1992; 47:1-2.

33. The Canadian Lung Oncology Group. Investigation for mediastinal disease in patients with apparently operable lung cancer. Ann Thorac Surg 1995; 60:1382-1389.

34. De Leyn P, Vansteenkiste J, Cuypers P, et al. Role of cervical mediastinoscopy in staging of non-small cell lung cancer without enlarged mediastinal lymph nodes on CT scan. Eur J Cardiothorac Surg 1997; 12:706-712.

35. Lloyd C, Silvestri GA. Mediastinal staging of non-small-cell lung cancer. Cancer Control 2001; 8:311-317.

36. Herman SJ, Winton TL, Weisbrod GL, Towers MJ, Mentzer SJ. Mediastinal invasion by bronchogenic carcinoma: CT signs. Radiology 1994; 190:841-846.

37. White PG, Adams H, Crane MD, Butchart EG. Preoperative staging of carcinoma of the bronchus: can computed tomographic scanning reliably identify stage III tumours? Thorax 1994; 49:951-957.

38. Kernstine KH, Stanford W, Mullan BF, et al. PET, CT and MRI with Combidex for mediastinal staging in non-small cell lung carcinoma. Ann Thorac Surg 1999; 68:1022-1028.

39. Nguyen BC, Stanford W, Thompson BH, et al. Multicenter clinical trial of ultrasmall superparamagnetic iron oxide in the evaluation of mediastinal lymph nodes in patients with primary lung carcinoma. J Magn Reson Imaging 1999; 10:468-473.

40. Goates G, Skehan SJ. Emerging role of PET in the diagnosis and staging of lung cancer. Can Respir J 1999; 6:145-152.

41. Gupta NC, Graeber GM, Rogers JS, Bishop HA. Comparative efficacy of positron emission tomography with FDG and computed tomographic scanning in preoperative staging of non-small cell lung cancer. Ann Surg 1999; 229:286-291.

42. Shields TW, LoCiero J III, Ponn RB, Daly BDT. Surgical treatment of non-small cell lung cancer. In: Shields TW, LoCiero J III, Ponn RB. General thoracic surgery. 5th Ed. Lippincott Williams and Wilkins, Philadelphia 2000, pp. 1311-1341.

43. Izbicki JR, Passlick B, Pantel K, et al. Effectiveness of radical systematic mediastinal lymphadenectomy in patients with resectable non-small cell lung cancer: results of a prospective randomised trial. Ann Surg 1998; 227:138-144.

44. Martini N. Mediastinal lymph node dissection for lung cancer. The Memorial experience. Chest Surg Clin N Am 1995; 5:189-203.

45. Romano PS, Mark DH. Patient and hospital characteristics related to in-hospital mortality after lung cancer resection. Chest 1992; 101:1332-1337.

46. Deslauriers J, Ginsberg RJ, Piantadosi S, Fournier B. Prospective assessment of 30-day operative morbidity for surgical resections in lung cancer. Chest 1994; 106(Suppl): S329- S 330.

47. Wada H, Nakamura T, Nakamoto K, Maeda M, Watanabe Y. Thirty-day operative mortality for thoracotomy in lung cancer. J Thorac Cardiovasc Surg 1998; 115:70-73.

48. Ferguson MK, Karrison T. Does pneumonectomy for lung cancer adversely influence long-term survival? J Thorac Cardiovasc Surg 2000; 119:440-448.

49. Waller DA. Surgery for non-small cell lung cancer - new trends. Lung Cancer 2001; 34 (Suppl 2):S133-S136.

50. Boysen PG. Perioperative management of the thoracotomy patient. Clin Chest Med 1993; 14:321-333.

51. Mountain CF. Revisions in the International System for Staging Lung Cancer. Chest 1997; 111:1710-1717.

52. Okada M, Yamagishi H, Satake S, et al. Survival related to lymph node involvement in lung cancer after sleeve lobectomy compared with pneumonectomy. J Thorac Cardiovasc Surg 2000; 119(Pt 1):814-819.

53. Ginsberg RJ, Rubinstein LV. Randomized trial of lobectomy versus limited resection for T1N0 non small cell lung cancer. Ann Thorac Surg 1996; 62:1249-1250.

54. Landrenau RJ, Sugarbaker DJ, Mack MJ, et al. Wedge resection versus lobectomy for stage I (T1N0M0) non small cell lung cancer. J Thorac Cardiovasc Surg 1997; 113:91-698.

55. Kaseda S, Aoki T, Hangai N, Shimuzu K. Better pulmonary function and prognosis with video assisted thoracic surgery than thoracotomy. Ann Thorac Surg 2000; 70:1644-1646.

56. McKenna RJ, Wolf RK, Brenner M, Fischel RJ, Wurnig P. Is lobectomy by video assisted thoracic surgery an adequate cancer operation? Ann Thorac Surg 1998; 66:1903-1908.

57. Kirsh MM, Rootman H, Argenta L, et al. Carcinoma of the lung: results of treatment over ten years. Ann Thorac Surg 1976; 21:371-377.

58. Pitz CC, Brutel de la Riviere A, Elbers HR, Westermann CJ, van den Bosch JM. Results of resection of T3 non-small cell lung cancer invading the mediastinum or main bronchus. Ann Thorac Surg 1996; 62:1016-1020.

59. Grunenwald DH. Surgery for advanced stage lung cancer. Semin Surg Oncol 2000; 18:137-142.

60. De Leyn P, Vansteenkiste J, Deneffe G, Van Raemdonck D, Coosemans W, Lerut T. Result of induction chemo therapy followed by surgery in patients with stage IIIA N2 NSCLC: importance of pre-treatment mediastinoscopy. Eur J Cardiothorac Surg 1999; 15:608-14.

61. Rendina EA, Venuta F, De Giacomo T, et al. Induction chemotherapy for T4 centrally located non-small cell lung cancer. J Thorac Cardiovasc Surg 1999; 117:225-233.

62. Johnson DH. Adjuvant chemotherapy for non-small cell lung cancer. Lung Cancer 1997; 17(Suppl):S103-S110.

63. Sweeney CJ, Sandler AB. Chemotherapy in non-small cell lung cancer. Invest New Drugs 2000; 18:157-186.

64. Baas P. Inductive and adjuvant treatment strategies for localized nonsmall cell lung cancer in operable and inoperable patients. Curr Opin Oncol 2002; 14:180-184.

65. Cykert S, Kissling G, Hansen CJ. Patient preferences regarding possible outcomes of lung resection - what outcomes should preoperative evaluations target? Chest 2000; 117:1551-1559.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE