Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Ο ρόλος του συμπυκνώματος του εκπνεόμενου αέρα στην αξιολόγηση της φλεγμονής των αεραγωγών
Στέλιος Λουκίδης
ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Η φλεγμονή των αεραγωγών παίζει κεντρικό ρόλο σε νοσήματα όπως το άσθμα, οι βρογχεκτασίες, η κυστική ίνωση και η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια. Η εφαρμογή μη επεμβατικών τεχνικών για την εκτίμηση αυτής της φλεγμονής αποτελεί κατά τα τελευταία έτη αντικείμενο αυξανόμενου ενδιαφέροντος. Η συλλογή του συμπυκνώματος του εκπνεόμενου αέρα (EBC) επιτυγχάνεται μετά από ψύξη του αέρα με ειδικές διατάξεις και παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για περιοχές του αναπνευστικού που παλαιότερα ήταν προσπελάσιμες μόνον επεμβατικά. Στο EBC έχουν προσδιοριστεί μέχρι σήμερα δείκτες του οξειδωτικού stress, προϊόντα μεταβολισμού του NO, λευκοτριένια, και πρόσφατα το pH του. Η κλινική εφαρμογή αυτών των μετρήσεων αφορά σε πολλές από τις φλεγμονώδεις παθήσεις του αναπνευστικού, όπως είναι το άσθμα, η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, η κυστική ίνωση και οι βρογχεκτασίες. Παρά τα μεθοδολογικά προβλήματα που ακόμη παρουσιάζει η μέθοδος, ο μη επεμβατικός της χαρακτήρας που δίνει τη δυνατότητα επαναλαμβανόμενων μετρήσεων στο ίδιο άτομο και οι πολύτιμες πληροφορίες που έχουν συγκεντρωθεί με την εφαρμογή της, την καθιστούν χρήσιμο μέσο για τη μελέτη της φλεγμονής των αεραγωγών. Πνεύμων 2004, 17(1):39-44.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η φλεγμονή των αεραγωγών παίζει κεντρικό ρόλο σε νοσήματα όπως το άσθμα, η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), οι βρογχεκτασίες και η κυστική ίνωση. Η εκτίμηση της φλεγμονής είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη διερεύνηση των βασικών παθογενετικών μηχανισμών κάποιων νοσημάτων, ενώ και ο ρόλος της στην εμφάνιση παροξύνσεων και την πρόκληση χρόνιων δομικών μεταβολών στους αεραγωγούς είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικός. Επιπλέον, είναι πιθανόν ότι η αξιολόγηση της φλεγμονής θα δώσει τη δυνατότητα διάγνωσης χρόνιων παθήσεων των αεραγωγών που δεν αποκαλύπτονται με την κλινική εξέταση, τις λειτουργικές δοκιμασίες των πνευμόνων ή με τον έλεγχο της βρογχικής υπεραντιδραστικότητας. Η εκτίμηση της φλεγμονής των αεραγωγών γινόταν μέχρι πρόσφατα αποκλειστικά με επεμβατικές τεχνικές, όπως είναι το βρογχοκυψελιδικό έκπλυμα (BAL), η ενδοβρογχική και η διαβρογχική βιοψία. Ωστόσο, τέτοιες τεχνικές δεν είναι πάντα εφικτό να χρησιμοποιηθούν αλλά ούτε αποτελούν παρεμβάσεις της καθημερινής κλινικής πράξης. Οι παραπάνω διαπιστώσεις επέβαλαν στην έρευνα να κατευθυνθεί προς τις λεγόμενες μη επεμβατικές μεθόδους που είναι περισσότερο εφαρμόσιμες από τις επεμβατικές. Αυτές είναι η προκλητή απόχρεμψη, η μέτρηση δεικτών στον εκπνεόμενο αέρα (με κυριότερο το εκπνεόμενο μονοξείδιο του αζώτου [NO]) και το συμπύκνωμα του εκπνεόμενου αέρα1.

Το ενδιαφέρον για την αξιοποίηση του συμπυκνώματος του εκπνεόμενου αέρα (exhaled ή expired breath condensate, εν συντομία EBC) στην αξιολόγηση της φλεγμονής των αεραγωγών αυξάνεται συνεχώς, κυρίως λόγω της ασφάλειας της μεθόδου αλλά και του αριθμού των μεσολαβητών που μελετώνται σε αυτό.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΣΥΜΠΥΚΝΩΜΑ ΤΟΥ ΕΚΠΝΕΟΜΕΝΟΥ ΑΕΡΑ;

Ο αέρας στους βρόγχους και τις κυψελίδες είναι κορεσμένος με υδρατμούς κατά 100% και έχει θερμοκρασία 37° C, ανεξάρτητα από την υγρασία και τη θερμοκρασία του εισπνεόμενου μίγματος αέρα. Με βάση την παρατήρηση αυτή, η ψύξη του εκπνεόμενου αέρα θα επιφέρει υγροποίηση των υδρατμών. Το συμπύκνωμα του εκπνεόμενου αέρα είναι το αποτέλεσμα της ψύξης και συμπύκνωσης σταγονιδίων που προέρχονται από το υδάτινο στρώμα που επαλείφει τους αεραγωγούς και συλλέγονται μέσω του εκπνεόμενου αέρα στην κατάλληλη συσκευή, περιέχει δε πτητικά μόρια και μόρια που μεταφέρονται με τα συμπαρασυρόμενα σταγονίδια2.

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ

Το EBC συλλέγεται σήμερα με τέσσερις κυρίως τεχνικές3-6 που εφαρμόζονται σε διάφορα κέντρα με κάποιες παραλλαγές. Και στις τέσσερις τεχνικές η αρχική προετοιμασία είναι η ίδια. Ο εξεταζόμενος ξεπλένει καλά το στοματοφάρυγγά του με νερό και κατόπιν αναπνέει ήρεμα και σταθερά (tidal breathing) μέσα σε ένα επιστόμιο για 10-15 λεπτά, με τη μύτη του κλειστή με ένα ρινοπίεστρο. Στο επιστόμιο υπάρχει μια βαλβίδα διπλής κατεύθυνσης (τύπου Heins-Rudolph), με την οποία επιτυγχάνεται διαχωρισμός της εισπνοής από την εκπνοή. Επιδιώκεται η συλλογή τουλάχιστον 1 ml συμπυκνώματος του εκπνεόμενου αέρα, το οποίο συνήθως καταψύχεται άμεσα (κατά κανόνα στους –70° C) προκειμένου να εξεταστεί σε δεύτερο χρόνο. Οι τεχνικές βασίζονται ουσιαστικά στην ψύξη του εκπνεόμενου αέρα και στη συλλογή του σε κατάλληλο υλικό, χρησιμοποιώντας ουσιαστικά διαφορετικούς τρόπους ψύξης.

ΤΙ ΜΕΤΡΑΤΑΙ ΣΤΟ ΣΥΜΠΥΚΝΩΜΑ
ΤΟΥ ΕΚΠΝΕΟΜΕΝΟΥ ΑΕΡΑ;

Ένα μεγάλο ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί ακόμη σε όλη του την έκταση είναι το ποιά μόρια μπορούν να ανιχνευθούν στο EBC. Τα πτητικά μόρια είναι εκείνα που ανιχνεύονται ευκολότερα, αλλά υπάρχουν αναφορές προσδιορισμού μη πτητικών μορίων. Οι κυριότεροι μεσολαβητές που μετρούνται αφορούν σε δείκτες του οξειδωτικού stress (υπεροξείδιο του υδρογόνου [H2O2], 8-ισοπροστάνιο, θειοβαρβιτουρικά [TBARs], αλδεύδη), κυτταροκίνες, προϊόντα μεταβολισμού ΝΟ (νιτρικά-νιτρώδη, νιτροτυροσίνη), pH, αδενοσίνη, λευκοτριένια και εισοκανοειδή με κύριο εκπρόσωπο την προσταγλανδίνη (PG) E2 (Πίνακας 1).

ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΣΤΟ EBC ΣΕ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ

Α. Βρογχικό άσθμα

Η εφαρμογή του EBC στο βρογχικό άσθμα αφορά σε ενήλικες αλλά και παιδιά. Αν και το οξειδωτικό stress δεν αποτελεί βασική παθοφυσιολογική διαταραχή του άσθματος, η μελέτη μεσολαβητών (H2O2, 8-ισοπροστάνιο, TBARs) που εκφράζουν οξειδωτικό stress έδειξε αυξημένα επίπεδα σε σύγκριση με φυσιολογικούς7. Δεν παρατηρήθηκε όμως στη πλειοψηφία των μελετών συσχέτιση με δείκτες λειτουργικής βαρύτητας. Δύο ήταν τα ενδιαφέροντα ευρήματα από τις μελέτες του οξειδωτικού stress και αφορούν το H2O2. Φαίνεται ότι το H2O2 είναι περισσότερο ευαίσθητος δείκτης από το εκπνεόμενο NO, καθώς ασθενείς με σοβαρό ασταθές άσθμα εμφάνισαν αυξημένα επίπεδα H2O2, παρά τη λήψη στεροειδών (εισπνεόμενων ή από το στόμα) σε υψηλές δόσεις, ενώ στους ίδιους ασθενείς το NO ήταν φυσιολογικό8. Εύρημα που ίσως καταδεικνύει την μεγαλύτερη εξάρτησή του H2O2 από την υποκείμενη κυτταρική φλεγμονή. Η δεύτερη παρατήρηση, χρησιμοποιώντας ως μέθοδο ανίχνευσης κυττάρων την προκλητή απόχρεμψη, έδειξε ότι η βασική κυτταρική πηγή του H2O2 είναι τα ηωσινόφιλα ενώ στις σοβαρότερες μορφές της νόσου συμμετέχουν, παράλληλα και όχι ανεξάρτητα και τα ουδετερόφιλα9.

Table 1

Μία άλλη παράμετρος της φλεγμονής άσθματος που αξιολογήθηκε στο EBC αφορά τα κυστεινικά λευκοτριένια (LTC4, LTD4, LTE4) που βρέθηκαν αυξημένα σε ασθματικούς ασθενείς και μάλιστα σε αυτούς με σοβαρότερες μορφές της νόσου10. Ανάλογη μελέτη έδειξε την αυξημένη δραστηριότητά τους σε περιπτώσεις άσθματος μετά από λήψη ασπιρίνης11. Η μελέτη προϊόντων μεταβολισμού του ΝΟ (ολικά νιτρικά-νιτρώδη) έδειξε ότι συμπεριφέρονται βιολογικά ως το ΝΟ (αυξάνουν στο άσθμα, μειώνονται από κάπνισμα και εισπνεόμενα στεροειδή)4. Η PGΕ2 αν και αναφέρεται ότι δεν παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα, φαίνεται να αυξάνεται σε ασθματικούς καπνιστές με κύρια κυτταρική προέλευση τα ενεργοποιημένα μακροφάγα. Τα επίπεδα της όμως αυτά δεν φαίνεται να συσχετίζονται αρνητικά -με δεδομένο την βρογχοδιασταλτική της δράση- με το βαθμό της βρογχικής υπεραντιδραστικότητας12. Η μελέτη κυτταροκινών στο EBC ασθματικών ασθενών έδειξε αύξηση της IL-4 και μείωση της INF-γ, αναδεικνύοντας την τεχνική ως μέσο αξιολόγησης της Th1/Th2 απάντησης13. Τελευταία και σημαντική μέτρηση αφορά στα επίπεδα της αδενοσίνης που φαίνεται να αυξάνουν σε ασθενείς με αλλεργικό βρογχικό άσθμα και να επηρεάζονται από τη λήψη εισπνεομένων στεροειδών14. Μία ενδιαφέρουσα πρόσφατη μελέτη καταδεικνύει το EBC ως μέσο εκτίμησης της σχέσης οξειδωτικών (αλδεύδες) και αντιοξειδωτικών (γλουταθιόνη) ουσιών15. Στη μελέτη αυτή βρέθηκε ότι η γλουταθιόνη μειώνεται στη παρόξυνση του άσθματος και αυξάνεται στην αποδρομή, ενώ αντίθετα οι αλδεύδες παρουσιάζουν αρνητική συσχέτιση με τη συμπεριφορά της γλουταθιόνης.

Β. Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ)

Το οξειδωτικό stress αφορά σε έναν από τους βασικούς παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς της ΧΑΠ. Η μελέτη μεσολαβητών (H2O2, 8-ισοπροστάνιο, TBARs, αλδεύδες) που εκφράζουν οξειδωτικό stress στο EBC έδειξε αυξημένα επίπεδα7,16 που δεν φαίνεται να επηρεάζονται από την καπνιστική συνήθεια, οδηγώντας στη θεωρία ότι σε εγκατεστημένη νόσο το οξειδωτικό stress εξαρτάται αποκλειστικά από την υποκείμενη φλεγμονή17. Η μελέτη του H2O2 σε σύγκριση με το 8-ισοπροστάνιο έδειξε ότι το πρώτο εκφράζει καλύτερα και τη βαρύτητα της νόσου κατά GOLD αλλά και την υποκείμενη ουδετεροφιλική φλεγμονή18. Η LTB4, ως μεσολαβητής χημειοταξίας ουδετερόφιλων, αυξάνεται στο EBC ασθενών με σταθερή αλλά και με ΧΑΠ σε παρόξυνση με τα επίπεδα της να μειώνονται μετά την αποδρομή της παρόξυνσης19.

Γ. Βρογχεκτασίες

Όπως στο άσθμα και τη ΧΑΠ έτσι και στις βρογχεκτασίες μελετήθηκαν δείκτες του οξειδωτικού stress με ευρήματα ανάλογα των ήδη αναφερθέντων (αύξηση επιπέδων)20,21. Τα επίπεδα του H2O2 σχετίζονται θετικά με την έκταση της νόσου (HRCT), το ποσοστό ουδετερόφιλων στη προκλητή απόχρεμψη και αρνητικά με τη λειτουργική βαρύτητα της νόσου. Oι ασθενείς με χρόνιο αποικισμό με ψευδομονάδα φάνηκε ότι έχουν μεγαλύτερη παρουσία οξειδωτικού stress, σημείο που πιθανά αντανακλά την υποκείμενη ουδετεροφιλική φλεγμονή22.

Δ. Κυστική Ίνωση

Τα επίπεδα μεσολαβητών που εκφράζουν οξειδωτικό stress αυξάνονται στο EBC ασθενών με κυστική ίνωση7, με το H2 να αυξάνεται περισσότερο στη παρόξυνση και να μειώνεται μετά από χορήγηση αντιβιοτικών23. Ένα σημαντικό εύρημα που κατέδειξε η αξιολόγηση του EBC είναι τα αυξημένα επίπεδα των προϊόντων μεταβολισμού του ΝΟ σε σύγκριση με τα χαμηλά επίπεδα του εκπνεόμενου ΝΟ24. Πιθανές ερμηνείες αυτού του φαινομένου είναι η κακή διάχυση του NO διαμέσου των παχύρρευστων πυωδών εκκρίσεων στους αεραγωγούς, η απομάκρυνση του NO λόγω της αντίδρασής του με ελεύθερες ρίζες οξυγόνου και η μειωμένη δραστηριότητα της iNOS (inducible NO synthase). Πρόσφατα μετρήθηκε ο συνδυασμός δύο μεσολαβητών που εμπλέκονται στη παθοφυσιολογία της νόσου (LTB4, IL-6) οι οποίοι βρέθηκαν αυξημένοι στο EBC ασθενών με κυστική ίνωση με τα επίπεδα τους να είναι υψηλότερα, κατά τις παροξύνσεις25.

Ε. ARDS

Η οξειδωτική φλεγμονή παίζει σημαντικό ρόλο στην παθογένεια του συνδρόμου οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας (ARDS). Πολλές από τις αρχικές μελέτες πάνω στο EBC έγιναν σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ) και σε ασθενείς που υποβάλλονταν σε μηχανική υποστήριξη της αναπνοής τους. Βρέθηκαν κυρίως αυξημένα επίπεδα H2O23 ενώ πρόσφατα μετρήθηκαν και αυξημένα επίπεδα 8-ισοπροστανίου26. Η αξιολόγηση όμως του EBC σε επίπεδο ΜΕΘ παρουσιάζει αρκετά μεθοδολογικά προβλήματα κυρίως λόγω της φύσεως των ασθενών και των πολλαπλών παραγόντων που τους επηρεάζουν.

ΣΤ. pH

Η αξιολόγηση του pH στο EBC έφερε ένα νέο όρο στην παθοφυσιολογία των φλεγμονωδών παθήσεων των αεραγωγών, την ενδογενή οξίνιση6,21,27. Η αξιολόγηση του pH πλεονεκτεί στο ότι είναι χρονικά άμεση. Αυτή ουσιαστικά εκφράζει το χαμηλό pH και φαίνεται να σχετίζεται με την υποκείμενη παθοφυσιολογία της κάθε νόσου. Στη ΧΑΠ παρουσιάζει ισχυρές συσχετίσεις με τα ουδετερόφιλα και το οξειδωτικό stress21, ανάλογα ευρήματα παρουσιάζει και στις βρογχεκτασίες όπου φαίνεται να επηρεάζεται και από το χρόνιο αποικισμό με βακτηρίδια21. Στο άσθμα φαίνεται να εξαρτάται από την υποκείμενη ηωσινοφιλική φλεγμονή και τα προϊόντα μεταβολισμού του ΝΟ21, ενώ ισχυρή παθοφυσιολογική συσχέτιση παρουσιάζει με τα χαμηλά επίπεδα αμμωνίας (πιθανό ρυθμιστικό διάλυμα που σταθεροποιεί το pH) και τη προκαλούμενη από αυτή μειωμένη έκφραση γλουταμινάσης28.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Το EBC αποτελεί μία σημαντική μέθοδο αξιολόγησης της φλεγμονής των αεραγωγών. Η κλινική εφαρμογή όμως παραμένει περιορισμένη λόγω της χρονικής διάρκειας μελέτης των διαφόρων μεσολαβητών και της περιορισμένης διαθεσιμότητας. Η αξιολόγηση του pH πλεονεκτεί σημαντικά λόγω του άμεσου αποτελέσματος και των ισχυρών συσχετίσεων με την υποκείμενη παθοφυσιολογία της κάθε νόσου.

 

Βιβλιογραφια

1. O'Byrne PM, Hargreave FE. Non-invasive monitoring of airway inflammation. Am J Respir Crit Care Med 1994; 150:S100-S102.

2. ATS/ERS Task Force on Exhaled Breath Condensate Recommendations for Standardised procedures for the collection of exhaled breath condensate and mediator measurements in EBC. Chairs: Peter J Barnes and Ildikσ Horvαth. Participants: WJC van Beurden, R Dekhuijzen, C Gessner, M Rothe, C Lehmann, G Becher, W Steinhaeusser, John Hunt, S Loukides, P Reinhold, H-J Smith, M Goldman, A Antczak, J Vaughan, P Montuschi, M Corradi, J M Hohlfeld, E Baraldi, K Alving, R Jφbsis, E von Rensen. ERJ 2003 in press.

3. Baldwin SR, Grum CM, Boxer LA, Simon RH, Ketai LH, Devall LJ. Oxidant activity in expired breath of patients with adult respiratory distress syndrome. Lancet 1986; 1: 11-4.

4. Ganas K, Loukides S, Papatheodorou G, Panagou P, Kalogeropoulos N. Total nitrite/nitrate in expired breath condensate of patients with asthma. Respir Med 2001; 95: 649-54.

5. Montuschi P, Collins JV, Ciabattoni G, Lazzeri N, Corradi M, Kharitonov SA, Barnes PJ. Exhaled 8-isoprostane as an in vivo biomarker of lung oxidative stress in patients with COPD and healthy smokers. Am J Respir Crit Care Med 2000; 162:1175-7.

6. Hunt JF, Fang K, Malik R, Snyder A, Malhotra N, Platts-Mills TAE, Gaston B. Endogenous airway acidification: implications for asthma pathology. Am J Respir Crit Care Med 2000; 161:694-9.

7. Kharitonov SA, Barnes PJ. Exhaled Markers of Pulmonary Disease Am J Respir Crit Care Med 2001; 163:1693-22.

8. Horvath I, Donnely LE, Kiss A, Kharitonov SA, Lim S, Chung FK, Barnes PJ. Combined use of exhaled hydrogen peroxide and nitric oxide in monitoring asthma. Am. J. Respir. Crit. Care Med 1998; 158: 1042-6.

9. Loukides S, Bouros D, Papatheodorou G, Lachanis S, Panagou P, Siafakas NM. Exhaled hydrogen peroxide in steady-state bronchiectasis. Chest 2002; 121:81-7.

10. Csoma Z, Kharitonov SA, Balint B, Bush A, Wilson NM, Barnes PJ. Increased Leukotrienes in Exhaled Breath Condensate in Childhood Asthma Am J Respir Crit Care Med 2002; 166: 1345-9.

11. Antczak A, Montuschi P, Kharitonov SA, Gorski P, Barnes PJ. Increased Exhaled Cysteinyl-Leukotrienes and 8-Isoprostane in Aspirin-induced Asthma. Am J Respir Crit Care Med 2002; 166: 301-6.

12. Kostikas K, Papatheodorou G, Psathakis K, Panagou P, Loukides S. Prostaglandin E2 in the expired breath condensate of patients with asthma: The significant effect of smoking habit. Eur Respir Journal 2003; 22: 742-747.

13. Shahid SK, Kharitonov SA, Wilson NM, Bush A, Barnes PJ. Increased Interleukin-4 and Decreased Interferon-γ in Exhaled Breath Condensate of Children with Asthma. Am J Respir Crit Care Med 2002; 165: 1290-3.

14. Huszar E, Vass G, Csoma ZS, Barat E, Molnar Vilagos GY,, Herjavecz Ι, I. Horvath Ι. Adenosine in exhaled breath condensate in healthy volunteers and in patients with asthma. Eur Respir J 2002; 20: 1393-8

15. Corradi M, Folesani G, Andreoli R, Manini P, Bodini A, Piacentini G, Carraro S, Zanconato S, Baraldi E. Aldehydes and glutathione in exhaled breath condensate of children with asthma exacerbation. Am J Respir Crit Care Med 2003; 167: 395-9.

16. Corradi M, Rubinstein I, Andreoli R, Manini P, Caglieri A, Poli D, Alinovi R, Mutti A. Aldehydes in exhaled breath condensate of patients with chronic obstructive pulmonary disease. Am J Respir Crit Care Med 2003; 167: 1380-6.

17. Montuschi P, Collins JV, Ciabattoni G, Lazzeri N, Corradi M, Kharitonov SA, Barnes PJ. Exhaled 8-isoprostane as an in vivo biomarker of lung oxidative stress in patients with COPD and healthy smokers. Am J Respir Crit Care Med 2000; 162:1175-7.

18. Kostikas K, Papatheodorou G, Psathakis K, Panagou P, Loukides S Oxidative stress in expired breath condensate of patients with COPD: Relationships with airway inflammation and disease severity. Chest 2003; 124: 1373-1380.

19. Biernacki WA, Kharitonov SA, Barnes PJ. Increased leukotriene B4 and 8-isoprostane in exhaled breath condensate of patients with exacerbations of COPD. Thorax 2003; 58:294-8.

20. Loukides S, Horvath I, Wodehouse T, Cole PJ, Barnes PJ. Elevated levels of expired breath hydrogen peroxide in bronchiectasis. Am J Respir Crit Care Med. 1998; 158: 991-4.

21. Κ Kostikas, G Papatheodorou, K Ganas, K Psathakis, P Panagou, S Loukides. pH in expired breath condensate in patients with inflammatory airway diseases. Am J Respir Crit Care Med 2002; 165: 1364-70.

22. S Loukides, D Bouros, G Papatheodorou P, Panagou NM Siafakas. Hydrogen peroxide in steady state bronchiectasis. Chest 2002; 121:81-7.

23. Jobsis Q, Raatgeep HC, Schellekens SL, Kroesbergen A, Hop WC, de Jongste JC. Hydrogen peroxide and nitric oxide in exhaled air of children with cystic fibrosis during antibiotic treatment. Eur Respir J 2000; 16: 95-100.

24. Ho LP, Innes JA, Greening AP. Nitrite levels in breath condensate of patients with cystic fibrosis is elevated in contrast to exhaled nitric oxide. Thorax 1998; 53: 680-4.

25. Carpagnano GE, Barnes PJ, Geddes DM, Hodson ME, Kharitonov SA. Increased Leukotriene B4 and Interleukin-6 in Exhaled Breath condensate in Cystic Fibrosis. Am J Respir Crit Care Med 2003; 167: 1109-12.

26. Carpenter CT, Price PV, Christman BW. Exhaled Breath Condensate Isoprostanes Are Elevated in Patients With Acute Lung Injury or ARDS. Chest 1998; 114: 1653-9.

27. Tate S, MacGregor G, Davis M, Innes JA, Greening AP. Airways in cystic fibrosis are acidified: detection by exhaled breath condensate. Thorax 2002; 57: 926-9.

28. Hunt JF, Erwin E, Palmer L, Vaughan J, Malhotra N, Platts-Mills TAE, Gaston B. Expression and activity of pH-regulatory glutaminase in the human airway epithelium. Am J Respir Crit Care Med 2002; 165:101-7.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE