Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Ζωονόσοι και πνεύμονες
ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Οι ζωονόσοι είναι λοιμώδη νοσήματα που μεταδίδονται μεταξύ σπονδυλωτών ζώων και ανθρώπου με φυσικό τρόπο. Υπολογίζεται ότι οι ζωονόσοι είναι περισσότερες από 180 και επηρεάζουν σημαντικά τη δημόσια υγεία, αλλά και την οικονομία των χωρών. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία αύξηση στη συχνότητα εμφάνισης των ζωονόσων καθώς και μία επανεμφάνιση ζωονόσων που είχαν εξαφανιστεί, γεγονός που οφείλεται σε διάφορες κοινωνικό-οικονομικές και περιβαλλοντικές μεταβολές, καθώς και σε αλλαγές του σύγχρονου τρόπου ζωής. Μερικές από τις σημαντικότερες ζωονόσους, όπως η φυματίωση, ο άνθρακας και η εχινοκόκκωση έχουν κύρια εντόπιση στους πνεύμονες. Οι ζωονόσοι που αφορούν το αναπνευστικό σύστημα οφείλονται σε ποικίλα μικροβιακά αίτια, περιλαμβανομένων των βακτηρίων, των μυκήτων, των παρασίτων και των ιών. Για το λόγο αυτό ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνιστά εγρήγορση όλων των υπηρεσιών υγείας, τόσο της ιατρικής όσο και της κτηνιατρικής δημόσιας υγείας και λήψη αποφασιστικών μέτρων πρόληψης και καταπολέμησης των ζωονόσων. Πνεύμων 2002, 15(1)42-51.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σύμφωνα με τα πορίσματα της ειδικής επιτροπής της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (WHO) και της Οργάνωσης Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) για τα λοιμώδη νοσήματα που μεταδίδονται από τα ζώα, οι ζωονόσοι είναι λοιμώδεις νόσοι που μεταδίδονται μεταξύ των σπονδυλωτών ζώων και του ανθρώπου με φυσικό τρόπο. Η επιτροπή ειδικών αποφάσισε τη χρήση του όρου "ζωονόσοι" (zoonoses) για όλα τα νοσήματα που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο, θεωρώντας ότι ο όρος αυτός είναι πλέον δόκιμος σε σχέση με την παλαιότερα χρησιμοποιούμενη ορολογία "ζωοανθρωπονόσοι" ή "ανθρωποζωονόσοι"1.

Υπολογίζεται ότι οι γνωστές σήμερα ζωονόσοι με την ως άνω έννοια είναι περισσότερες από 180 και ο κατάλογος φαίνεται να επιμηκύνεται συνέχεια. Σύμφωνα με τα στοιχεία του WHO περισσότεροι από 200.000.000 άνθρωποι προσβάλλονται από μία ή περισσότερες ζωονόσους στη διάρκεια της ζωής τους. Οι κοινωνικό-οικονομικές επιπτώσεις των ζωονόσων είναι ιδιαίτερα σημαντικές αν ληφθεί υπόψη ότι 60.000.000 δολάρια ετησίως δαπανώνται στις Βόρειο-αφρικανικές χώρες μόνον για τη θεραπεία της εχινοκόκκωσης1-3.

Οι σαλμονελώσεις στις Ευρωπαϊκές χώρες εμφανίζονται με ολοένα αυξανόμενη συχνότητα, που έχει φθάσει τα 300 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους, Οι φυματιώσεις εμφανίζονται στις μεν χώρες της Δ. Ευρώπης με την ίδια περίπου συχνότητα 20 περιστατικά/100.000 κατοίκους, στις δε χώρες της τέως Α. Ευρώπης με υπερδιπλάσια συχνότητα (³40 περιστατικά/100.000 κατοίκους). Οι λεπτοσπειρώσεις εμφανίζονται παγκοσμίως με συχνότητα 4-100 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους. Οι παρασιτώσεις από έλμινθες και πρωτόζωα προκαλούν 16.000.000 θανάτους ετησίως παγκοσμίως (32% των θανάτων). Eνδεικτικά, μόνον αναφέρεται ότι οι ασκαριδιάσεις προσβάλλουν 214.000.000 ανθρώπους ετησίως, η λεϊσμανίαση προσβάλλει 13.000.000 ανθρώπους ετησίως, ενώ η τοξοπλάσμωση επηρεάζει 3 στις 1000 κυήσεις παγκοσμίως2-6.

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΩΝ ΖΩΟΝΟΣΩΝ

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια οι ζωονόσοι εμφανίζονται ή επανεμφανίζονται με αυξανόμενη συχνότητα, ενώ ο κίνδυνος να πρωτοεμφανιστούν ή να επανεμφανιστούν και να εξαπλωθούν ζωονόσοι σε περιοχές που δεν υπάρχουν ή είχαν εξαφανιστεί επίσης αυξάνεται ολοένα. Το γεγονός αυτό οφείλεται σε πολλά αίτια, τα οποία συνοψίζονται παρακάτω6-10:

1. Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούνται μαζικές μετακινήσεις ανθρώπινου πληθυσμού. Πρόσφυγες, μετανάστες, στρατιώτες, τουρίστες μετακινούνται από τη μία χώρα στην άλλη ή από τη μία ήπειρο στην άλλη, νόμιμα ή παράνομα, πολύ ευκολότερα από ότι μερικές δεκαετίες πριν.

2. Επίσης γίνονται μεγάλες μετακινήσεις ζωικού πληθυσμού. Παραγωγικά ζώα, ζώα συντροφιάς, ζώα ζωολογικών κήπων, εξωτικά ζώα, πειραματόζωα μεταφέρονται και πωλούνται από χώρα σε χώρα και από ήπειρο σε ήπειρο πολύ πιο γρήγορα και εύκολα σε σχέση με το παρελθόν στα πλαίσια νόμιμων ή και παράνομων αγοραπωλησιών. Το εμπόριο προϊόντων ζωικής προέλευσης έχει παγκοσμιοποιηθεί με αποτέλεσμα την παγκοσμιοποίηση και των ζωονόσων που μεταδίδονται δια μέσου των προϊόντων αυτών. Είναι γεγονός ότι παράλληλα με τις αθρόες μετακινήσεις του ανθρώπινου και ζωικού πληθυσμού, παρατηρούνται και αντίστοιχες «μετακινήσεις» λοιμωδών νοσημάτων συμπεριλαμβανομένων και των ζωονόσων.

3. Η μαζικοποίηση και η εντατικοποίηση της εκτροφής παραγωγικών ζώων καθώς και η αύξηση της ζωοφιλίας και της συγκατοίκησης ανθρώπων- ζώων συντελεί επίσης στην αύξηση των ζωονόσων

4. Οι περιβαλλοντικές μεταβολές εξαιτίας ανθρωπίνων δραστηριοτήτων επίσης ευθύνονται κατά ένα σημαντικό μέρος για την εμφάνιση νέων ζωονόσων ή την επανεμφάνιση εξαληφθέντων ζωονόσων. Οι οποιεσδήποτε αλλαγές στη χλωρίδα ενός τόπου (π.χ. καταστροφή δασών, αλλαγές καλλιεργειών) συνεπάγονται αυτόματα και αλλαγές στην πανίδα με αποτέλεσμα επικράτηση πολλές φορές ζωικών ειδών που αποτελούν ενδιάμεσους ξενιστές ποικίλων λοιμωδών νοσημάτων (π.χ. τρωκτικών που ευθύνονται για αιμορραγικούς πυρετούς).

5. Η αλλαγή του τρόπου ζωής κυρίως στις αναπτυγμένες χώρες και ιδιαίτερα η έντονη βιομηχανοποίηση της διατροφής του ανθρώπου (fast-food - βιομηχανία τροφίμων και προμαγειρευμένων φαγητών) συντελούν στην αύξηση των ζωονόσων τροφογενούς προέλευσης.

6. Η αύξηση του αριθμού των ατόμων που βρίσκονται σε ανοσοκαταστολή επίσης συμβάλλει στην αύξηση των ζωονόσων.

7. Τέλος η εμφάνιση ανθεκτικών στα αντιβιοτικά στελεχών μικροοργανισμών που προέρχονται από τα παραγωγικά ζώα (πουλερικά, χοίροι, βοοειδή) και η χρήση ζωικών υποπροϊόντων, παραπροϊόντων και αποβλήτων επίσης συνεισφέρει στην αύξηση των ζωονόσων.

ΤΡΟΠΟΙ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΤΩΝ ΖΩΟΝΟΣΩΝ

Οι ζωονόσοι μεταδίδονται με διάφορους τρόπους:

μερικές έχουν πολύπλοκο τρόπο μετάδοσης με συμμετοχή ενός ή περισσοτέρων ενδιάμεσων ξενιστών, άλλες μεταδίδονται τροφογενώς και άλλες από το μολυσμένο περιβάλλον. Oι ζωονόσοι που οφείλονται σε βακτήρια, παράσιτα και μύκητες είναι συνήθως επαγγελματικές νόσοι ή τροφογενείς8-11. Ενώ οι ζωονόσοι που οφείλονται σε ιούς μεταδίδονται συνήθως με 3 τρόπους: με δήγματα (π.χ. λύσσα), με νύγματα αρθροπόδων (π.χ. οι ιογενείς εγκεφαλομυελίτιδες) και εξ επαφής ή μηχανικά (π.χ. οι αιμορραγικοί πυρετοί Marbourg, Ebola)

Ορισμένες ομάδες ατόμων είναι πιο ευαίσθητες στις ζωονόσους. Οι ομάδες αυτές είναι οι εξής:

ΟΜΑΔΑ Ι. Οι ασχολούμενοι με τη γεωργία, κτηνοτροφία.

ΟΜΑΔΑ ΙΙ. Οι ασχολούμενοι με την επεξεργασία προϊόντων ζωικής παραγωγής.

ΟΜΑΔΑ ΙΙΙ. Οι ασχολούμενοι με τη φύση (εξερευνητές, φυσιοδίφες, ζωολόγοι).

ΟΜΑΔΑ ΙV. Οι ασχολούμενοι με μικρά ζώα, εξωτικά ζώα, ζώα ζωολογικών κήπων.

ΟΜΑΔΑ V. Οι ασχολούμενοι με πειραματόζωα (ερευνητές, παρασκευαστές κ.ά.).

ΟΜΑΔΑ VI Οι ασχολούμενοι με τη δημόσια υγεία (γιατροί, κτηνίατροι).

ΟΜΑΔΑ VII Οσοι βρίσκονται σε κατάσταση ανάγκης (πρόσφυγες, εμπόλεμοι).

ΟΜΑΔΑ VIII. Παιδιά ηλικίας μικρότερης των 9 ετών.

ΠΟΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΣΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΖΩΟΝΟΣΟΙ

Όπως προαναφέρθηκε οι ζωονόσοι που είναι γνωστές σήμερα υπολογίζεται ότι ξεπερνούν τις 180, και ο αριθμός τους αυξάνεται, με την ανακάλυψη νέων λοιμογόνων αιτίων, που μεταδίδονται μεταξύ ζώων και ανθρώπων. Στη δεκαετία του '70 ανακαλύφθηκε η νόσος Lyme, στη δεκαετία του '80 η ερλιχίωση, στη δεκαετία του '90 η κοκκιοκυτταρική ερλιχίωση και πρόσφατα ταυτοποιήθηκε και το αίτιο της νόσου εξ ονύχων γαλής το βακτήριο Rochalimea henselae. Οι σημαντικότερες ζωονόσοι αναφέρονται στον πίνακα 1.

Η συχνότητα και η εξάπλωση των ζωονόσων εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, οι οποίοι επηρεάζουν αφενός την κατανομή των τελικών και των ενδιάμεσων ξενιστών, και αφετέρου τα μέσα μεταφοράς και επιβίωσης των μικροβιακών αιτίων στο περιβάλλον1,7,8,13. Πολλές ζωονόσοι χαρακτηρίζονται από σποραδική μετάδοση στον άνθρωπο και από επιδημικές εξάρσεις που αφορούν όμως λίγα άτομα (π.χ. λεπτοσπείρωση, βρουκέλλωση). Υπάρχουν όμως και ζωονόσοι που προκαλούν εκτεταμένες επιδημίες (π.χ. πνευμονική πανώλης, πνευμονικός άνθρακας). Το πρόβλημα με τις ζωονόσους είναι ότι συχνά η σημασία τους υποτιμάται, εξαιτίας απουσίας κατάλληλων εθνικών προγραμμάτων και διαγνωστικών υπηρεσιών, ικανών να διευκρινίζουν και να εντοπίζουν τα αίτια εμπύρετων νοσημάτων, διαρροϊκών συνδρόμων, νεφρίτιδων, εγκεφαλίτιδων κ.λπ. Πολλά από τα περιστατικά που χαρακτηρίζονται ως «αγνώστου αιτιολογίας» συχνά οφείλονται σε ζωονόσους, που εμφανίζονται τοπικά, με σποραδική ή και επιδημική μορφή1,13,14.

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΖΩΟΝΟΣΩΝ

Οι υπηρεσίες δημόσιας υγείας αναγνωρίζουν μόνον τις πιο σοβαρές βακτηριακές και ιογενείς ζωονόσους, που προκαλούν σοβαρές λοιμώξεις στον άνθρωπο. Έτσι, υπάρχει εγρήγορση για τους αιμορραγικούς πυρετούς (Hantaan, Marbourg, Ebola), ενώ οι παρασιτώσεις είναι παραμελημένες15-17. Κατά τη διάγνωση μιας λοίμωξης συνήθως παραβλέπεται η πιθανότητα να οφείλεται σε ένα λοιμογόνο παράγοντα ζωικής προέλευσης. Τούτο οφείλεται στο ότι ορισμένες ζωονόσοι είναι σχετικά σπάνιες, η διαφορική διάγνωση τους από άλλα πιο κοινά και επικρατούντα νοσήματα είναι δύσκολη κλινικά, οι μέθοδοι εργαστηριακής διάγνωσης τους (απομόνωση του μικροβιακού αιτίου ή ορολογική διάγνωση) μπορεί να μην εμπίπτουν στη διαγνωστική ρουτίνα των μικροβιολογικών εργαστηρίων της περιοχής, κατά τη λήψη του ιστορικού του ασθενούς μπορεί να μην αναφέρεται καθόλου ή ασαφώς η επαφή με κάποιο ζώο και ειδικά το τσίμπημα από αρθρόποδα1,7,8.

Στις περισσότερες χώρες είναι ανεπαρκής η εκπαίδευση των σχετικών επιστημόνων (ιατρών και κτηνιάτρων) πάνω στις ζωονόσους και ιδίως σχετικά με το ποια ζώα είναι μόνιμοι ή παροδικοί φορείς ποιών μικροοργανισμών που μεταδίδονται και στον άνθρωπο1,19-21. Αυτή η ανεπάρκεια γνώσεων έχει ως αποτέλεσμα να είναι συνήθως ανυποψίαστοι για το ποια άτομα βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο (ομάδες υψηλού κινδύνου που προαναφέρθηκαν) και η διάγνωση να καθυστερεί ή και να μην τίθεται τελικά αιτιολογική διάγνωση.

ΠΟΙΕΣ ΖΩΟΝΟΣΟΙ ΠΡΟΣΒΑΛΛΟΥΝ ΤΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Στον μακρύ κατάλογο των ζωονόσων, περιλαμβάνονται και νοσήματα που αφορούν το αναπνευστικό σύστημα. Ορισμένα από αυτά είναι πολύ γνωστά (π.χ. φυματίωση, εχινοκόκκωση), ορισμένα όμως είναι σχετικά άγνωστα και ίσως παραμελημένα, είτε επειδή είναι σπάνια σε ορισμένες χώρες, είτε επειδή θεωρείται ότι έχουν εξαλειφθεί19-21. Οι ζωονόσοι που προσβάλλουν το αναπνευστικό σύστημα αναφέρονται στους πίνακες 2-5.

 

ΤΡΟΠΟΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ-ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΖΩΟΝΟΣΩΝ

Οι ζωονόσοι συνιστούν ένα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας για ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού. Το πρόβλημα των ζωονόσων είναι παγκόσμιο και για την αντιμετώπιση του χρειάζεται κινητοποίηση εθνικών και διεθνών πόρων και στην προσπά θεια αυτή πρωτοστατούν διεθνείς οργανισμοί όπως ο WHO, FAO, UNEP, EU.

Οι στρατηγικές πρόληψης και ελέγχου των ζωονόσων που προτείνονται είναι οι εξής:

  • Εντοπισμός και θεραπεία των περιστατικών που οφείλονται σε ζωονόσους
  • Διακοπή της οδού μετάδοσης της λοίμωξης από τα ζώα στους ανθρώπους
  • Διακοπή της οδού μετάδοσης από τα άγρια ζώα στα κατοικίδια ζώα
  • Διακοπή της μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο
  • Τοπική ή περιφερειακή εξάλειψη της λοίμωξης από τα ζώα που είναι τα φυσικά υπόδοχα της.
  • Προστασία των περιοχών που είναι απαλλαγμένες από ορισμένες ζωονόσους

Για την επίτευξη αυτών των στρατηγικών ο WHO συνιστά την εφαρμογή των παρακάτω μέτρων:

1) Ανάπτυξη προγραμμάτων παρακολούθησης των ζωονόσων,

2) Ανάπτυξη προγραμμάτων ελέγχου βασιζόμενα στα προηγούμενα και σε επιδημιολογικά δεδομένα

3) Αποθάρρυνση της συλλογής και εμπορίας άγριων και εξωτικών ζώων.

4) Τα μικρά ζώα συντροφιάς να διατίθενται από άτομα που να έχουν άδεια.

5) Τα μικρά ζώα συντροφιάς πριν υιοθετηθούν να εξετάζονται από ειδικευμένο κτηνίατρο.

6) Σωστό Εθνικό σύστημα υγείας.

7) Σωστές υγειονολογικά εγκαταστάσεις σφαγείων και αποθηκών συντήρησης προϊόντων κρέατος.

8) Ενημέρωση και εκπαίδευση των εργαζομένων για τους κινδύνους από τους χειρισμούς ζώντων ή νεκρών ζώων ή τροφίμων ζωικής προέλευσης

9) Εμβολιασμοί ανθρώπων και ζώων.

10) Τα ταξιδιωτικά γραφεία να ενημερώνουν τους πελάτες τους για τους πιθανούς κινδύνους και τα μέτρα πρόληψης σχετικά με τις ζωονόσους που ενδημούν στις χώρες που επισκέπτονται.

11) Προστασία της υγείας των ζώων, καταστροφή των άρρωστων ζώων και απαγόρευση της μετακίνησης άρρωστων ζώων.

12) Διεθνής συνεργασία.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. WHO. Bacterial and viral zoonoses. Report of a WHO expert committee with the participation of FAO. WHO Geneva, 1982.

2. WHO. Salmonellosis control: the role of animal and product hygiene. Report of a WHO expert committee. Technical Report series 774. WHO Geneva, 1988.

3. WHO. Joint FAO/WHO expert committee on Brucellosis. Technical Report series 740. WHO Geneva, 1986.

4. WHO. Surveillance programme for control of food borne infections and intoxications in Europe. 5th Report 1985-1989. FAO/WHO Collaborating Center for Research and Training in Food Hygiene and Zoonoses. Berlin, Germany, 1989.

5. WHO. Surveillance programme for control of food borne infections and intoxications in Europe. 6th Report 1990-1992. FAO/WHO Collaborating Center for Research and Training in Food Hygiene and Zoonoses. Berlin, Germany, 1992.

6. WHO. The state of world health. World Health Report 1995-Executive Summary. WHO Geneva, 1995.

7. Bell J.C., Palmer S.R., Payne J.M. The Zoonoses. Infections transmitted from animals to man. London, UK: Hodder and Stoughton Ltd, 1988.

8. Fiennes R.N.W. Zoonoses and the origins and ecology of human diseases. London, UK: Academic Press, 1978.

9. Hubbert W.T., McCulloch W.F., Schnurrenberger P.R. Diseases transmitted from animals to man. 6th edition. C. Illinois, USA: Thomas Publications, 1975.

10. Παπαδοπούλου Χ. Ζωονόσοι. Το πρόβλημα και οι επιπτώσεις του. ΔΕΜΕ 1997, 42: 19-36.

11. Kennedy C.R. Ecological aspects of Parasitology. Amsterdam, Netherlands: North-Holland Publishing Co., 1976.

12. Donalson R.J. Parasites and Western Man. Lancaster, UK: MTP Press Ltd, 1979.

13. Mantovani A., Prosperi S. The Mediterranean and zoonoses. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. January 1995:1-16.

14. Abdou E.A. Overview of Parasitic zoonoses in the Mediterranean Countries. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. April 1995:1-4.

15. Ozcel ALI M. Economic importance of parasitic diseases with special attention on zoonoses. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. April 1995:4-7.

16. Gradoni L. Canine leishmaniasis of zoonotic visceral leishmaniasis in the mediterranean area: epidemiology and control. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. April 1995:12-13.

17. Mantovani A., Poglayen G. Some relevant research and control contributions to helminthic zoonoses in Italy. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. April 1995:14-18.

18. Karanis P. Parasitic zoonoses. Waterborne Parasitic diseases. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. July 1995:2-3.

19. Cosivi O. Zoonotic aspects of Mycobacterium bovis infection in developing countries: Part I. WHO Mediterranean Zoonoses Control Center, Information Circular. December 1995:2-4.

20. Wilson L. Focus on zoonoses. Medical Sciences Bulletin, Pharmaceutical Information Associates Ltd. October 1995.

21. Berkelman R.L. Emerging infections. Lecture. Tufts University's Education for Public Inquiry and International Citizenship 10th Anniversary celebration. March 1966, Massachusetts, USA.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE