Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Η δραστηριότητα της υπεροξειδικής δισμουτάσης στο αίμα ασθενών με κρίση βρογχικού άσθματος: Συσχέτιση με τη βαρύτητα της νόσου
ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Σκοπός της εργασίας αυτής ήταν η μέτρηση της δραστηριότητας της υπεροξειδικής δισμουτάσης (superoxide dismutase=SOD), ως αντιοξειδωτικού ενζύμου, στο πλάσμα ασθενών με κρίση βρογχικού άσθματος που απαιτούσε εισαγωγή σε Νοσοκομείο. Μελετήθηκαν 14 ασθενείς (2 άνδρες-12 γυναίκες) ηλικίας 58±3,4 ετών, στους οποίους καταγράφονταν ο βιαίως εκπνεόμενος όγκος αέρα στο πρώτο δευτερόλεπτο (FEV1) και η μερική πίεση οξυγόνου στο αρτηριακό αίμα (PaΟ2) τις ημέρες εισόδου και εξόδου από το Νοσοκομείο, καθώς και η δραστηριότητα της SOD στο πλάσμα με χρωματομετρική μέθοδο, επίσης κατά την είσοδο και έξοδο των ασθενών. Επιπροσθέτως γινόταν καταγραφή κριτηρίων βαρύτητας κατά την είσοδο, με βάση την ανάγκη για καθιστή θέση, τη δυσκολία ομιλίας, τη χρήση επικουρικών μυών, το συριγμό, τον αριθμό των αναπνοών, τoν αριθμό των σφύξεων και την παρουσία παράδοξου σφυγμού. Τα αποτελέσματα έδειξαν μείωση της SOD κατά την είσοδο των ασθενών σε σχέση με τις τιμές εξόδου, η οποία ήταν στατιστικώς σημαντική (46,6±9 u/ml και 100±15 u/ml αντιστοίχως, p=0,0002) γεγονός που επιβεβαιώνει την παρουσία οξειδωτικού stress σε ασθενείς με κρίση βρογχικού άσθματος. Δεν διαπιστώθηκε συσχέτιση των μετρήσεων της SOD με τα κριτήρια βαρύτητας. Διαπιστώθηκε όμως στατιστικά σημαντική συσχέτιση της SOD με την FEV1 εισόδου (% προβλεπομένης τιμής) (r=0,57, p=0,03) καθώς και της SOD εισόδου με την PaO2 εξόδου (r=0,55, p=0,04). Φαίνεται λοιπόν ότι η δραστηριότητα της υπεροξειδικής δισμουτάσης στο πλάσμα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως δείκτης οξειδωτικού stress σε κρίση άσθματος και ενδεχομένως και ως ένας επιπλέον δείκτης βαρύτητας της νόσου. Πνεύμων 2001, 14(3):232-237.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το 95% του οξυγόνου που φθάνει στα κύτταρα υφίσταται σταδιακή τετρασθενή αναγωγή με πρόσληψη τεσσάρων ηλεκτρονίων που παράγονται στον κύκλο του Krebs, με ταυτόχρονη παραγωγή ενεργείας από την οξειδωτική φωσφορυλίωση. Το υπόλοιπο όμως 5% υφίσταται μονοσθενή αναγωγή που οδηγεί στο σχηματισμό ελευθέρων ριζών οξυγόνου, μορίων που ελευθερώνονται μέσα στο κύτταρο ή διαπερνούν την κυτταρική μεμβράνη και μεταφέρονται σε άλλα σημεία του σώματος1.

Οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου παρουσιάζουν υψηλή χημική δραστικότητα και μπορούν να επηρεάσουν τη φυσιολογική κυτταρική λειτουργία. Δυνητικά κυτταροτοξικές θεωρούνται: Το υπεροξειδικό ανιόν (Ο2-), η υδροϋπεροξειδική ρίζα (ΗΟ2), το υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2), η υδροξυλική ρίζα (ΟΗ-) και η λιποϋπεροξειδική ρίζα (LOO-)1.

Απέναντι στο οξειδωτικό stress ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει αρκετές γραμμές άμυνας με πρώτη την παρουσία ενζύμων, όπως η υπεροξειδική δισμουτάση (Superoxide Dismutase = SOD) η οποία καταλύει τη μετατροπή του υπεροξειδικού ανιόντος σε υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2) και σε οξυγόνο κατά την αντίδραση: 2O2 + 2H+ <!-- /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:595.3pt 841.9pt; margin:72.0pt 90.0pt 72.0pt 90.0pt; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} --> → Η2Ο2+O2. Υπάρχουν τρεις μορφές της SOD ανάλογα με το είδος του μετάλλου που περιέχεται στο μόριο της (χαλκός/ψευδάργυρος, μαγγάνιο, σίδηρος). Η πρώτη από αυτές (Cu/Zn-SOD) θεωρείται ότι παίζει σπουδαιότερο ρόλο και ανευρίσκεται στο κυτταρόπλασμα πολλών κυττάρων, συμπεριλαμβανομένων και των ερυθρών αιμοσφαιρίων του αίματος2.

H παρουσία οξειδωτικού stress έχει αποδειχθεί σε μεγάλο αριθμό νοσημάτων που αφορούν σε διάφορα συστήματα του οργανισμού, συμπεριλαμβανομένου και του αναπνευστικού, είτε με την ανεύρεση αυξημένου φορτίου οξειδωτικών ουσιών είτε με την ανεύρεση μειωμένης αντιοξειδωτικής ικανότητας είτε τέλος, με την ανίχνευση προϊόντων βλάβης από τις ελεύθερες ρίζες οξυγόνου, όπως για παράδειγμα προϊόντων λιπιδικής υπεροξειδώσεως3-5.

Σκοπός της μελέτης μας ήταν η διερεύνηση του οξειδωτικού stress σε ασθενείς με κρίση βρογχικού άσθματος, ανιχνεύοντας μέρος του αντιοξειδωτικού μηχανισμού μέσω προσδιορισμού της δραστηριότητας της Cu/Zn-SOD των ερυθρών αιμοσφαιρίων και η πιθανή συσχέτιση με κλινικά και εργαστηριακά ευρήματα που χρησιμοποιούνται στην εκτίμηση της βαρύτητας του άσθματος.

ΥΛΙΚΟ-ΜΕΘΟΔΟΣ

Μελετήθηκαν 14 ασθενείς με ιστορικό βρογχικού άσθματος (2 άνδρες-12 γυναίκες) ηλικίας 58±3,4 ετών, οι οποίοι εισήχθησαν σε πνευμονολογικές κλινικές λόγω σοβαρής παροξύνσεως της νόσου τους.

Οκτώ από αυτούς έπασχαν από ενδογενές βρογχικό άσθμα ενώ οι υπόλοιποι έξι από εξωγενές. Η συχνότερη αιτία παροξύνσεως της νόσου τους ήταν λοίμωξη του κατώτερου ή ανώτερου αναπνευστικού. Κανένας από τους ασθενείς δεν ελάμβανε προ της εισαγωγής του φάρμακα τα οποία μειώνουν την παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου όπως τριμεταζιδίνη, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, ακετυλοσαλικυλικό οξύ, νιμεσουλίδη ούτε εμφάνιζαν τιμές σακχάρου >150 mg/dl που θα μπορούσαν να αυξήσουν την παραγωγή των ελευθέρων ριζών ως αποτέλεσμα αυτοξειδώσεως της γλυκόζης.

Την ημέρα εισόδου και εξόδου γινόταν λήψη αρτηριακού αίματος για προσδιορισμό της ΡaΟ2, εισπνέοντας ατμοσφαιρικό αέρα επί τουλάχιστον 20 λεπτά και λήψη φλεβικού αίματος για τον κοινό αιματολογικό και βιοχημικό έλεγχο. Από το τελευταίο, 5 ml του δείγματος λαμβάνονταν σε ηπαρινισμένη σύριγγα και αποστέλλονταν στο Ειδικό Βιοχημικό Εργαστήριο.

Κατά τις ημέρες εισόδου και εξόδου γινόταν σπιρομέτρηση και καταγραφή του FEV1, ενώ κατά την είσοδο γινόταν καταγραφή και βαθμολόγηση κριτηρίων βαρύτητας με βάση την εξής κλίμακα: α) Ανάγκη για καθιστή θέση: 0-1, β) δυσκολία ομιλίας: 0-1, γ) χρήση επικουρικών μυών: 0-1, δ) συριγμός: 0-1, ε) αναπνοές ανά min: 15-20=0, 20-30=1, >30=2, στ) σφύξεις: <110/min=0, 110-150/min=1, >150/min=2, 3) παράδοξος συριγμός: <15 mmHg=0, 15-20=1, 20-30=2, >30=3 (σύνολο κλίμακας 0-11).

Κριτήριο για την εισαγωγή τους στο νοσοκομείο ήταν η χαμηλή FEV1 (<60% προβλεπόμενης) ή η σοβαρή υποξυγοναιμία (PaO2<60 mmHg) ή η παρουσία έστω και ενός από τα κριτήρια βαρύτητας ή η μη κλινική βελτίωση του ασθενούς μετά από εντατική φαρμακευτική αγωγή στο τμήμα Επειγόντων Περιστατικών.

Κατά τη νοσηλεία τους, όλοι οι ασθενείς τέθηκαν σε αγωγή με εισπνεόμενα βρογχοδιασταλτικά (β2-διεγέρτες, βρωμιούχο ιπρατρόπιο) μέσω νεφελοποιητή, κορτικοειδή από το στόμα ή παρεντερικά, αντιβιοτικά όπου απαιτούνταν και θεοφυλλίνη κατά περίπτωση. Σε όλους έγινε συμπληρωματική χορήγηση Ο2 χωρίς όμως η συγκέντρωση να ξεπεράσει το 40% (FiO2 £0,40).

Μέθοδος

O προσδιορισμός της δραστηριότητας της υπεροξειδικής δισμουτάσης στο πλάσμα έγινε με τη χρήση του Ransod kit της Βρετανικής εταιρείας Randox. Πρόκειται για χρωματομετρική μέθοδο η οποία χρησιμοποιεί την ξανθίνη και την οξειδάση της ξανθίνης για την παραγωγή υπεροξειδικών ριζών που αντιδρούν με άλατα του p-ιωδονιτροτραζολίου (ΙΝΤ), με αποτέλεσμα την παραγωγή της ερυθράς χρωστικής φορμαζάνης. Η ύπαρξη της SOD στο δείγμα ανταγωνίζεται το ΙΝΤ στη σύνδεση με τις υπεροξειδικές ρίζες και έτσι εμποδίζει την παραγωγή της χρωστικής. Η μέτρηση της δραστηριότητας της SOD γίνεται από το βαθμό αναστολής του σχηματισμού της χρωστικής.

Αρχικώς γίνεται φυγοκέντρηση 0,5 ml ηπαρινισμένου ολικού αίματος για 10 min στις 3000 στροφές. Στη συνέχεια απομακρύνεται το πλάσμα, γίνεται πλύση των ερυθρoκυττάρων με διάλυμα 0,9% NaCl και προστίθεται κρύο νερό μέχρι το προς αιμόλυση διάλυμα να γίνει 2 ml. Το δείγμα στη συνέχεια φυλάσσεται στους 4°C για 15 min. Τέλος, γίνεται αραίωση του διαλύματος (στο οποίο έχουν “λυθεί” τα ερυθροκύτταρα) με διάλυμα phosphate buffer pH=7,0.

Η μέτρηση γίνεται σε φασματοφωτόμετρο, σε θερμοκρασία 37°C και μήκος κύματος 505 nm. Από τις απορροφήσεις υπολογίζουμε την επί τοις εκατόν παρεμπόδιση του σχηματισμού της χρωστικής. Στη συνέχεια, με βάση τα standards που περιέχονται στο kit και αφού υπολογίσουμε την επί τοις εκατόν παρεμπόδιση για καθένα από αυτά, κατασκευάζουμε μια πρότυπη καμπύλη. Χρησιμοποιώντας τώρα αυτή την καμπύλη των standards και βάζοντας για το κάθε δείγμα την επί τοις εκατόν παρεμπόδιση που μετρήσαμε, παίρνουμε για το δείγμα αυτό, στον άλλο άξονα της καμπύλης, την τιμή δραστηριότητας της SOD σε units/ml δείγματος.

Στατιστική ανάλυση

Οι τιμές εκφράζονται ως μέση τιμή SEM.

Για τη στατιστική ανάλυση των τιμών της SOD εισόδου-εξόδου χρησιμοποιήθηκε το student t-test. Για τη στατιστική συσχέτιση της SOD εισόδου με FEV1, ΡaΟ2 και κριτήρια βαρύτητας χρησιμοποιήθηκε το Pearson Product Moment Correlation Test. Το p θεωρήθηκε στατιστικά σημαντικό σε τιμές < 0,05.



ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Οι τιμές SOD πλάσματος σε u/ml κατά την είσοδο και έξοδο των ασθενών από το νοσοκομείο φαίνονται αναλυτικά για κάθε ασθενή στον Πίνακα 1. Στον ίδιο πίνακα φαίνονται επίσης οι τιμές FEV1 σε επί τοις εκατόν της προβλεπόμενης τιμής καθώς και οι τιμές της ΡaΟ2 σε mmHg. Πιο συγκεκριμένα οι τιμές FEV1 τις ημέρες εισόδου και εξόδου ήταν 52±4% προβλεπομένης και 71±4% προβλεπομένης αντιστοίχως. Οι τιμές ΡaΟ2 ήταν 61±2 mmHg και 76±3 mmHg αντιστοίχως.

Τέλος η βαθμολόγηση των κριτηρίων βαρύτητας κατά την είσοδο ήταν 2,2±0,7. Σε ό,τι αφορά τις τιμές της SOD αυτές ήταν μειωμένες κατά την είσοδο και αυξημένες κατά την έξοδο των ασθενών (46,6 ±9 u/ml και 100±15 u/ml αντιστοίχως), διαφορά η οποία βρέθηκε ότι ήταν και στατιστικά σημαντική (p=0,0002) (Σχήμα 1). Δεν διαπιστώθηκε συσχέτιση μεταξύ των μετρήσεων της SOD εισόδου και των κριτηρίων βαρύτητας (r=0,125, p=0,670). Αντιθέτως διαπιστώθηκε θετική συσχέτιση μεταξύ της SOD εισόδου και της FEV1 (% της προβλεπομένης τιμής) (r=0,57, p=0,033) (Σχήμα 2) αλλά και μεταξύ της SOD εισόδου και της PaO2 εξόδου (r=0,55, p=0,04) (Σχήμα 3).





ΣΥΖΗΤΗΣΗ

Η μελέτη αυτή ανέδειξε μειωμένη δραστηριότητα της SOD των ερυθρών αιμοσφαιρίων σε ασθενείς με κρίση άσθματος. Η δραστηριότητα αυτή αυξάνεται παράλληλα με τη βελτίωση της νόσου. Συσχέτιση της δραστηριότητας της SOD βρέθηκε με την FEV1 κατά την είσοδο των ασθενών στο νοσοκομείο, αλλά και με την PaO2 κατά την έξοδό τους απ’ αυτό.

Ανάλογα αποτελέσματα αναφέρονται από τους Tekin και συν. σε μια μελέτη 12 ασθενών με ήπιο άσθμα. Το συμπέρασμά τους ήταν ότι η μειωμένη δραστηριότητα της SOD των ερυθρών αιμοσφαιρίων μπορεί να συμβάλλει στην παθογένεια του ήπιου άσθματος6. Οι Fenech και συν. βρήκαν επίσης μειωμένη δραστηριότητα της SOD ερυθροκυττάρων τόσο σε ήπιο όσο και σε σοβαρό άσθμα7.

Αντιθέτως, οι Powell και συν. δεν διαπίστωσαν σημαντικές διαφορές στη δραστηριότητα της SOD ερυθροκυττάρων σε παιδιά με άσθμα. Η μελέτη όμως αυτή αφορούσε σε ασθενείς με σταθεροποιημένο ελεγχόμενο άσθμα και όχι σε παρόξυνση8.

Οι Smith και συν. διερεύνησαν την αντιοξειδωτική ικανότητα πνευμονικών κυττάρων από ασθματικούς ασθενείς και βρήκαν μειωμένη τη δραστηριότητα της SOD σε κύτταρα που ελήφθησαν με βρογχοκυψελιδική έκπλυση ή με ξέσματα βρογχικού βλεννογόνου9. Ανάλογα αποτελέσματα αναφέρονται από τους De-Raeve και συν. οι οποίοι βρήκαν μειωμένη δραστηριότητα της Cu/Zn-SOD σε επιθήλιο αεραγωγών ασθματικών ασθενών και μάλιστα σε όσους δεν ήταν σε θεραπεία με εισπνεόμενα στεροειδή. Η δραστηριότητα του ενζύμου διορθώθηκε με τη χορήγηση στεροειδών και η αρχική μείωση αποδόθηκε στη φλεγμονή που χαρακτηρίζει το άσθμα, πιθανώς λόγω απενεργοποιήσεως του συγκεκριμένου ενζύμου10.

H δραστηριότητα της SOD στο άσθμα έχει επίσης διερευνηθεί, με έμμεσο τρόπο, μέσω ανιχνεύσεως αυξημένης παραγωγής υπεροξειδικών ανιόντων που αποτελούν και το μόριο-στόχο για τη δράση του συγκεκριμένου ενζύμου. Έτσι οι Majori και συν. βρήκαν ότι τα μονοκύτταρα του αίματος από ασθενείς με μη ελεγχόμενο άσθμα απελευθερώνουν μεγάλες ποσότητες υπεροξειδικών ανιόντων11. Ανάλογα αποτελέσματα αναφέρονται από τους Sedwick και συν. για τα ηωσινόφιλα σε ασθενείς με ήπιο άσθμα12. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μελέτη των Kanazawa και συν. στην οποία διαπίστωσαν ότι η απελευθέρωση υπεροξειδικών ανιόντων από τα ουδετερόφιλα του αίματος αυξάνει κατά την παρόξυνση του άσθματος, ενώ διαπιστώθηκε και αρνητική συσχέτιση με τον FEV113.

Ο ρόλος των ελευθέρων ριζών οξυγόνου στην παθογένεια του άσθματος και ειδικότερα στη δημιουργία της φλεγμονής που χαρακτηρίζει τη νόσο θεωρείται σημαντικός14,15. Υπάρχουν επίσης στοιχεία που συνδέουν την παραγωγή ελευθέρων ριζών, όπως το υπεροξειδικό ανιόν, με το βαθμό της βρογχικής υπεραντιδραστικότητας στο άσθμα16. Τα στοιχεία αυτά συνηγορούν για τον άμεσο ή έμμεσο ρόλο που διαδραματίζει η παραγωγή των υπεροξειδικών ανιόντων και συνεπώς και της SOD, που εξουδετερώνει τη δράση τους, στη ρύθμιση της βρογχικής υπεραντιδραστικότητας και στη δημιουργία του βρογχόσπασμου. Επίσης υπάρχουν στοιχεία για την επίπτωση αντιοξειδωτικών ουσιών των τροφών στην εμφάνιση βρογχικής υπεραντιδραστικότητας17.

Η μειωμένη λήψη αντιοξειδωτικών με τις τροφές έχει θεωρηθεί και ως προδιαθεσικός παράγοντας για την αυξημένη επίπτωση του άσθματος, καθιστώντας πιθανή την ανάγκη για χρήση αντιοξειδωτικών στη θεραπεία αυτής της νόσου17. Οι Assa’ad και συν. χορήγησαν συνθετική υπεροξειδική δισμουτάση σε πειραματόζωα με χρόνιο αλλεργικό άσθμα και κατέγραψαν βελτίωση στην υπεραντιδραστικότητα των αεραγωγών, αλλά όχι σημαντική επίδραση στη φλεγμονή18.

Δείκτες οξειδωτικού stress στο άσθμα έχουν ανιχνευθεί στο αίμα, στο βρογχοκυψελιδικό έκπλυμα, σε βρογχικά κύτταρα και σε εκπνεόμενο αέρα4,9,10,19. Αν και οι δείκτες του αίματος δεν αντανακλούν άμεσα την τοπική οξειδωτική και αντιοξειδωτική κατάσταση στους πνεύμονες, άλλες μέθοδοι όπως η βρογχοσκόπηση (για λήψη βρογχοκυψελιδικού εκπλύματος ή βρογχικών επιθηλιακών κυττάρων) ή το συμπύκνωμα του εκπνεόμενου αέρα, ίσως είναι αδύνατον ή πρακτικά πολύ δύσκολο να εφαρμοστούν σε ασθενείς με κρίση βρογχικού άσθματος.

Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της δικής μας μελέτης συνηγορούν υπέρ της παρουσίας οξειδωτικού stress σε ασθενείς με κρίση βρογχικού άσθματος. Η συσχέτιση της δραστηριότητας της υπεροξειδικής δισμουτάσης των ερυθρών αιμοσφαιρίων με στοιχεία όπως η FEV1 και η PaO2, ενδεχομένως να καθιστά τον προσδιορισμό του αντιοξειδωτικού αυτού ενζύμου χρήσιμο στην πληρέστερη εκτίμηση της βαρύτητας και της πρόγνωσης ασθενούς με κρίση βρογχικού άσθματος.

Εν τούτοις περισσότερες μελέτες απαιτούνται για να διερευνηθεί αφ' ενός η πραγματική σχέση των ελευθέρων ριζών οξυγόνου με το άσθμα και αφ' ετέρου η πιθανή χρήση αντιοξειδωτικών ουσιών στη θεραπεία της νόσου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Southorn P, Powis G. Free radicals in medicine I. Chemical nature and biologic reactions. Mayo Clin Proc 1988, 63:381-389.
2. Bast A, Haenen G, Doelman C. Oxidants and antioxidants: state of the art. The American Journal of Medicine Volume 1991, 91(suppl):3C-13S.
3. Davis Conference. Oxygen radicals and human disease. Ann of Internal Medicine 1987, 107:526-545.
4. Rahman I, Morrison D, Donaldson K, MacNee W. Systemic oxidative stress in asthma, COPD and smokers. Am J Respir Crit Care Med 1996, 154:1055-1060.
5. Doelman C, Bast A. Oxygen radicals in lung pathology. Free Radic Biol Med 1990, 9(5):381-400.
6. Tekin D, Sin BA, Mungan D, Misirligi Z, Yavuzer S. The antioxidant defense in asthma. J Asthma 2000, 37(1):59-63.
7. Fenech AG, Ellul-Micallef R. Selenium, glutathione peroxidase and superoxide dismutase in maltese asthmatics; effect of glucocorticoid administration. Pulm Pharmacol Ther 1998, 11(4):301-8.
8. Powell CV, Nash AA, Powers PH, Primhak RA. Antioxidant status in asthma. Pediatr Pulmonol 1994, 18(1):1301-7.
9. Smith LJ, Shamsuddin M, Sporn PH, Denenberg M, Anderson J. Reduced superoxide dismutase in lung cells of patients with asthma. Free Radic Biol Med 1997, 18(1):130-7.
10. De-Raeve HR, Thunnisen FB, Kaneko FT, Guo FH, Lewis M, Kavuru MS, Sesic M, Thomassen MJ, Erzurum SC. Decreased Cu, Zn-SOD activity in asthmatic airway epithelium: correction by inhaled corticosteroid in vivo. Am J Physiol 1997, 272:148-54.
11. Majori M, Vachier I, Godard P, Farce M, Bousquet J, Chanez P. Superoxide anion production by monocytes of corticosteroid- treated asthmatic patients. Eur Respir J 1998, 11(1):13-8.
12. Sedwick JB, Geiger KM, Busse WW. Superoxide generation of hypodense eosinophils from patients with asthma. Am Rev Respir Dis 1990, 142:120-5.
13. Kanazawa H, Kurihara N, Hirata K, Takeda T. The role of free radicals in airway obstruction in asthmatic patients. Chest 1991, 100:1319-22.
14. Barnes PJ. Reactive Oxygen species and airway inflammation. Free Radic Biol Med 1990, 9:235-243.
15. Postma D, Renkema T, Noordhoek J, Faber H, Sluiter H, Kauffman H. Association between non specific bronchial hyperreactivity and superoxide anion production by polymorphonuclear leukocytes in chronic air flow obstruction. Am Rev Respir Dis 1988, 137:57-61.
16. Soutar A, Seaton A, Brown K. Bronchial reactivity and dietary antioxidants. Thorax 1997, 52(2):166-170.
17. Hatch G.E. Asthma, inhaled oxidants and dietary antioxidants. Am J Clin Nutr 1995, 6(3 suppl):625S-630S.
18. Assa’ad AH, Ballard ET, Sebastian KD, Loven DP, Boivin GP, Liehl MB. Effect of superoxide dismutase on a rabbit model of chronic allergic asthma. Ann Allergy Asthma Immunol 1998, 80(3):215-24.
19. Barnes PJ, Kharitonov S. Exhaled nitric oxide: a new lung function test. Thorax 1996, 51:233-237.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE