Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Η θανατηφόρα "πλευρίτιδα" του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Θ΄ του Μονομάχου. Μια Ιατροϊστορική Αναφορά
ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Στην παρούσα εργασία εξετάζεται η ασθένεια και ο θάνατος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄ του Μονομάχου, τρίτου συζυγου της πορφυρογέννητης αυγούστας Ζωής. Ο Κων/νος μετά την άνοδό του στο θρόνο εμφάνισε τα συμπτώματα μιας χρόνιας αρθροπάθειας η οποία επέλαυνε σε ώσεις και κατέλειπε βαριές αναπηρίες και παραμορφώσεις των άκρων του. Μετά από 12 έτη συνεχούς επιδείνωσης της αρθρίτιδός του, παρουσίασε βαριά αναπνευστική δυσχέρεια που αποδόθηκε από τους γιατρούς του σε πλευροπνευμονική λοίμωξη και η οποία λίγες μέρες αργότερα τον οδήγησε στο θάνατο. Η νόσος του αυτοκράτορα εξετάζεται διαφοροδιαγνωστικά και συμπεραίνεται ότι μάλλον επρόκειτο για ρευματοειδή αρθρίτιδα με συστηματικές εκδηλώσεις και επινέμηση του αναπνευστικού, πιθανότατα με αμφοτερόπλευρη υπεζωκοτική συλλογή. Η συμμετοχή του αναπνευστικού και η εγκατάσταση αναπνευστικής ανεπάρκειας, ευθύνονται για το θάνατο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Μονομάχου, που συνέβη το 1055, αφήνοντας το θρόνο του Βυζαντίσυ χωρίς συσιαστική διαδοχή και βάζοντας τέρμα στη λαμπρή Μακεδονική δυναστεία. Πνεύμων 2000, 13 (1): 84-88

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΝΟΜΑΧΟΥ

Από τα μέσα του δεκάτου ως τα μέσα του ενδεκάτου αιώνα, η βυζαντινή αυτοκρατορία βρίσκεται στο απώγειο της δόξας της. Μια σειρά κατακτήσεων και επεκτάσεων σε όλους τους τομείς καθιστούν το Βυζάντιο, κάτω από το σκήπτρο της Μακεδονικής δυναστείας, την αδιαφιλονίκητη μεγάλη δύναμη της εποχής του.

Από τις τρεις κόρες του Κωνσταντίνου του Η΄, η μεγαλύτερη, η Ευδοκία, είχε παραμορφωμένο το πρόσωπο από την ευλογιά και είχε φορέσει το μοναχικό ένδυμα. Ο γηραιός βασιλιάς, μόλις στην επιθανάτια κλίνη του, αποφάσισε να παντρέψει τη δεύτερη κόρη του Ζωή, με τον έπαρχο της Κωνσταντινουπόλεως Ρωμανό Αργυρό. Η Ζωή παντρεύεται και ανεβαίνει στο θρόνο ως "γαληνοτάτη" Αυγούστα σε ηλικία 52 ετών, το 1028.

Τον πρώτο της σύζυγο Ρωμανό τον Γ΄ τον Αργυρό θα τον δηλητηριάσει και θα τον εξοντώσει χάριν του δευτέρου συζύγου της Μιχαήλ Δ΄ του Παφλαγόνα. Αυτός όμως πάσχει από βαριά επιληψία και πεθαίνει "υδροπικός". Μεσολαβεί ένα διάστημα ολιγόμηνης εξορίας που της επιβάλλει ο θετός γιός της Μιχαήλ Καλαφάτης τον οποίο και αυτόν δεν αργεί να εκτοπίσει γιά να ξαναβασιλεύσει ως συναρχόντισσα με την μικρότερη αδελφή της Θεοδώρα. Λίγους μήνες αργότερα, το καλοκαίρι του 1042 νυμφεύεται σε τρίτο γάμο, αυτή τη φορά τον κατά 24 χρόνια νεότερό της Κωνσταντίνο τον Θ΄ τον επικαλούμενο Μονομάχο1.

Αφορμή του άρθρου αυτού στάθηκαν οι πληροφορίες που διασώζονται στα έργα χρονικογράφων της εποχής και ιδιαίτερα του σοφολογιοτάτου Μιχαήλ Ψελλού (ιατρού και λογίου της αυτοκρατορικής αυλής και αυτοκρατορικού γραμματέα) σχετικά με την ασθένεια και το θάνατο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του Μονομάχου και της ευνοούμενής του σεβαστής Μαρίας Σκλήραινας. Ο θάνατος και των δύο αυτών προσώπων βύθισε σε πένθος την αυλή και επηρέασε την εξέλιξη της δυναστείας και την τύχη της αυτοκρατορίας.



ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ

“Εύχου μη εμπεσσείν σε εις χείρας ιατρού, ει και σφόδρα εστίν επιστήμων... Είπερ ουν θέλης εμπεσσείν εις χείρας ιατρών, φαγών αρίστω εις κόρον, απέχου δείπνων, και ουκ οχλήσει σε ύλη εγκειμένη τω στόμαχώ σου. Αλλά και ει επέλθη σοι αρρωστια, νήστευσον και ιαθήση χωρίς ιατρού”2.

Παρά τις σοφές συστάσεις του Κεκαυμένου, οι βυζαντινοί συχνά έπεφταν στα χέρια των γιατρών. Ακόμα και οι ευγενείς του "ιερού παλατίου" δεν ξέφευγαν από την κοινή μοίρα και υφίσταντο τόσο τις διάφορες ασθένειες όσο και τις ανεπαρκείς θεραπευτικές πράξεις των ιατρών της εποχής τους.

Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ΄ ο Μονομάχος, ευπατρίδης συγκλητικός και εκπρόσωπος της βυζαντινής αριστοκρατίας, ανήλθε στο θρόνο ως τρίτος σύζυγος της Αυγούστας Ζωής το 1042. Εκείνος βρισκόταν σε ηλικία 42 ετών και εκείνη διήνυε ήδη το 64 έτος της. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1047, μας λέγει ο Ψελλός, ο αυτοκράτορας εμφάνισε την πρώτη βαριά κρίση αρθρίτιδας που τον εξέθεσε δημοσίως. Πονούσε τόσο πολύ ώστε τα χέρια του ήταν παράλυτα και τα πόδια του μετά βίας μπορούσε να τα κινήσει. Το κακό όμως είχε αρχίσει αρκετά χρόνια νωρίτερα.

Ήδη από τον πρώτο χρόνο της βασιλείας του, το 1042, ο Κωνσταντίνος είχε αρχίσει να υποφέρει στις αρθρώσεις των χεριών και των ποδιών του και να παρουσιάζει παραμορφώσεις τους, σε βαθμό μάλιστα που να αμαυρώνεται γρήγορα το "κάλλος" του. Οι αυλικοί και ο λαός, σύμφωνα με τις αξίες που κρατούσαν στην εποχή, απέδιδαν τη νόσο στη φιλήδονη και αμαρτωλή ζωή που ζούσε ο αυτοκράτορας.

Ο Κωνσταντίνος ο Θ΄ διατηρούσε ανοικτά ερωτικό δεσμό με την όμορφη και έξυπνη Μαρία Σκλήραινα στην οποία είχε απονείμει τον τίτλο της "σεβαστής". Η Μαρία γόνος της αρχοντικής οικογενείας των Σκληρών, φιλοδοξούσε να ανεβεί στο θρόνο στο πλευρό του Κωνσταντίνου μόλις πέθαινε η υπέργηρη αυγούστα Ζωή. Δεν πρόλαβε ωστόσο να πραγματοποιήσει τις επιθυμίες της αφού το 1045 μια αιφνίδια κρίση "άσθματος" απέβη γι' αυτήν μοιραία.

Η αρθριτική νόσος του αυτοκράτορα συνεχώς χειροτέρευε. Παρουσίαζε εξάρσεις και υφέσεις. Αρχικά προσέβαλλε τα κάτω άκρα σε βαθμό που έπρεπε να μεταφέρεται σε ειδική τροχήλατη καρέκλα. Λίγο αργότερα οι πόνοι επεκτάθηκαν στα άνω άκρα, στις αρθρώσεις των αγκώνων και στις πηχεοκαρπικές καθώς και στους ώμους. Εν συνεχεία άρχισαν οι παραμορφώσεις των αρθρώσεων: "Είδον εγώ τους ευφυείς εκείνω δακτύλους απαρνησαμένους το οικείο σχήμα, αντικαμφθέντας δε εις εσοχάς τε και εξοχάς, ως μηδέ του τυχόντος περιδράττεσθαι δύνασθαι. Των δε ποδών αυτώ συγκαμφθέντων, ώσπερ τι ωλέκρανον το γόνυ εξώγκοτο. Ένθεν τοι ουδέ στάσιμον είχε την βάσιν, ούθ’ όλως εξώρθοτο, αλλά κλινοπετής τα πολλά ην, οπότε δε χρηματίζειν αιροίτο, ξυναρμοζόμενός τε και ξυμπλαττόμενος"3.



Η αυγούστα Ζωή, παρά τα μυστικά φίλτρα νεότητας που παροιμιωδώς κατασκεύαζε, πέθανε τελικά από γήρας και εξάντληση το 1050, σε ηλικία 74 ετών. Το γεγονός αυτό όμως δεν ευνόησε καθόλου τον 50χρονο αυτοκράτορα, ο οποίος έμεινε μόνος μεν, ανίκανος δε για τη διοίκηση του κράτους. Οι πόνοι του χειροτέρευαν συνεχώς και οι κρίσεις της αρθρίτιδας γίνονταν συχνότερες, διαρκούσαν δε όλο και περισσότερο. Για το λόγο αυτό είχε κατασκευάσει σε κάποιο χώρο στο ιερό παλάτιο μια θερμαινόμενη πισίνα, όπου πολλές φορές την ημέρα έπαιρνε το λουτρό του, πασχίζοντας με τη λουτροθεραπεία να απαλλαγεί από τους πόνους του. Χωρίς να το αντιληφθεί -μας λέγει ο Μ. Ψελλός4- πήρε κρύωμα στα πλευρά ("πληγήν εξ αέρος επι την πλευράν εισδεξάμενος") και ενώ αρχικά η κατάσταση δεν φαινόταν σοβαρή, άρχισε τις επόμενες μέρες "το δηλητήριο να απλώνεται σε όλα τα σπλάγχνα". Έντονα πλευριτικά άλγη έδωσαν στους γιατρούς του την πεποίθηση ότι το "μόλυσμα" είχε επεκταθεί και στον υπεζωκότα. Οι πόνοι χειροτέρευαν καθημερινά και ο αυτοκράτορας ούτε να κυβερνήσει μπορούσε, ούτε να σκεφθεί για τη διαδοχή. Τις επόμενες μέρες, μας πληροφορεί ο πάντα ακριβής και παρατηρητικός Μιχαήλ Ψελλός, ο βασιλεύς εμφάνιζε σύγχυση με προοδευτική βύθιση της διανοίας και παρουσίασε παραλήρημα ("την γλώτταν επεπλάνητο"). Στη συνέχεια, αφού συνήλθε γιά μικρό χρονικό διάστημα και απέκτησε συνείδηση της βαρύτητας της καταστάσεώς του, παρέδωσε βαρύθυμος την ψυχή του στις 11 Ιανουαρίου του 1055, σε ηλικία 55 περίπου ετών. Τον ενταφίασαν στη Μονή των Μαγγάνων που ο ίδιος είχε κτίσει5.



ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

Ποιο ήταν λοιπόν το νόσημα που ταλαιπώρησε τον φιλόδοξο βασιλιά και πώς αυτό σχετίζεται με το θάνατό του;

Ο Caughey σχολιάζει τη νόσο του αυτοκράτορα βασιζόμενος στις ασαφείς και ατελείς περιγραφές χρονικογράφων όπως ο I. Σκυλίτζης, ο Μ. Γλύκας και ο Μ. Αταλειάτης, οι οποίοι την αναφέρουν ως "ποδάγρα" και εκ τούτου συμπεραίνει ότι μάλλον επρόκειτο περι κρίσεως ουρικής αρθρίτιδος6. Ωστόσο, η περιγραφή της αρθρίτιδας του αυτοκράτορα όπως διεξοδικά δίδεται από τον Μ. Ψελλό και τον I. Ζωναρά, μοιάζει χωρίς αμφιβολία με ρευματοειδή αρθρίτιδα που επελαύνει σε ώσεις, προκαλεί συμμετρική φλεγμονή των περιφερικών αρθρώσεων και καταλείπει αναπηρίες και παραμορφώσεις των άκρων. Οι κρίσεις σταδιακά πυκνώνουν και αντιμετωπίζονται δυσκολότερα ώσπου η νόσος είναι πλέον γενικευμένη.

Είχε άραγε επινεμηθεί το αναπνευστικό; Είναι λογικό να προσπαθήσουμε να συνδέσουμε την αναπνευστική νόσο του αυτοκράτορα με την αρθρίτιδά του.

Η συχνότερη εκδήλωση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας στο θώρακα είναι η ορογονίτιδα με ετερόπλευρη ή αμφοτερόπλευρη συλλογή εξιδρωματικού υπεζωκοτικού υγρού. Η ρευματοειδής πλευρίτιδα είναι συχνότερη σε μεσήλικες άνδρες και συνήθως ακολουθεί τις εκδηλώσεις από τις αρθρώσεις. Τα συμπτώματα σχετίζονται ή με τη συλλογή (δύσπνοια) ή με τις συστηματικές εκδηλώσεις (άλγος, πυρεξία). Τι σήμαινε η διάγνωση "πλευρίτιδα" για τους Βυζαντινούς ακτουαρίους (ιατρούς); Ήταν άραγε μόνο η διαπίστωση πλευριτικού τύπου άλγους και των φυσικών σημείων της συλλογής ή περιελάμβανε και το σύμπτωμα της δυσπνοίας; Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι πυρετός δεν αναφέρεται από τους χρονικογράφους ενώ αντιθέτως γίνεται σαφώς λόγος για τη δυσκολία του να αναπνεύσει και για τη βύθιση της διάνοιάς του. Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι η τελευταία οφείλετο σε μια εκτεταμένη πλευριτική συλλογή με προϊούσα αναπνευστική ανεπάρκεια, η οποία απ' ότι φαίνεται ήταν και η τελική αιτία θανάτου.

Το ενδεχόμενο της παρεγχυματικής πνευμονικής προσβολής από την ρευματοειδή αρθρίτιδα με ανάπτυξη ινωδοποιού κυψελιδίτιδος και προοδευτικά επιδεινούμενη αναπνευστική ανεπάρκεια δεν μπορεί να αποκλειστεί τόσο εξαιτίας της φύσης της ρευματικής νόσου όσο και λόγω της ηλικίας του ασθενούς. Ωστόσο φαίνεται λιγότερο πιθανή λόγω του ιστορικού που εμφανίζει τον αυτοκράτορα να νοσεί από τους πνεύμονες οξέως μετά από το λουτρό του στην ειδικά θερμαινόμενη πισίνα.

Η μικροβιακή πνευμονία και η παραπνευμονική συλλογή είναι ένα ενδεχόμενο πολλώ μάλλον που η ρευματοειδής αρθρίτις προδιαθέτει σε αυτού του είδους τις πλευροπνευμονικές λοιμώξεις πιθανώς προκαλώντας διαταραχές στην άμυνα του ξενιστή. Εναντίον της στρέφεται το γεγονός της απυρεξίας του αυτοκράτορα.

Τέλος, αν πάρουμε κατα λέξη την αναφορά του Ψελλού (πληγήν εξ αέρος), μπορούμε να προσθέσουμε στη διαφορική διαγνωστική μας και το ενδεχόμενο ενός πνευμοθώρακος, επιπλοκή της τήξεως ενός ρευματοειδούς πνευμονικού οζίου, τα οποία τείνουν να σχηματίζονται κοντά στον υπεζοκώτα και συχνά δημιουργούν στο εσωτερικό τους κοιλότητες7. Μια βαριά ρευματοειδής αρθρίτις, χωρίς αγωγή, θα μπορούσε να δημιουργήσει τέτοιες επιπλοκές, που σήμερα θεωρούνται σπάνιες.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος έζησε τα περισσότερα χρόνια του υποφέροντας από αρθροπάθεια9, έως ότου, μετά 12 έτη βασιλείας, η φύσις -κατά τον χρονογράφο και ποιητή Μανασή- του εζήτησε να της επιστρέψει τον πηλό του σώματος που του είχε δώσει:

“ ως δε κατήπειγον αυτόν αι παλαμναίοι νόσοι και τον πηλόν του σώματος η φύσις επεζήτει τα κατά γνώμην θέμενος μεθίσταται του βίου έτεσι δυοκαίδεκα το κράτος διηθήνας"8


Η ασθένεια και ο θάνατος τσυ Κωνσταντίνου καθώς και ο αιφνίδιος θάνατος της ευνοούμενής του Μαρίας Σκλήραινας άφησαν την αυτοκρατορία χωρίς ουσιαστική διαδοχή. Η ανύπαντρη αδελφή της Ζωής, η Αυγούστα Θεοδώρα ανέλαβε το 1055, για έναν περίπου χρόνο, τη διακυβέρνηση του κράτους και ανετράπη στη συνέχεια από τον στρατιωτικό εξωδυναστικό Μιχαήλ τον ΣΤ΄, ο οποίος έβαλε τέλος στη λαμπρή δυναστεία των Μακεδόνων. Τα χρόνια που θα 'ρχονταν θα ήταν πια χρόνια παρακμής και αποδιοργάνωσης για την αυτοκρατορία που έμελλε να αλωθεί από τους Φράγκους στα 1204.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ελένη Γλυκατζή-Αρβελέρ, "Η πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας" Εκδ. Ψυχογιός 1992, σ. 174.
2. Κεκαυμένος, Στρατηγικόν. Μετάφραση, Εισαγωγή, Σχόλια, Δημ. Τσουγγαράκη, Αθήνα 1993. 3. Μιχαήλ Ψελλός, Χρονογραφία. Μετάφραση Βρ. Καραλής, εκδ. Άγροστις 1992.
4. Nόννα Δ. Παπαδημητρίου, Νοσήματα και Ατυχήματα στις αυτοκρατορικές οικογένειες του Βυζαντίου, Αθήνα 1996.
5. Ιωάννης Ζωναράς, Epitome Historiarum cum Caroli Ducangii suisque Annotationibus, ed. Lud. Dindorfius, BSGRT, 1870-71, I-VΙ.
6. Caughey D. The arthritis of Constantine ΙΧ. Αnn Rheum Dis 1974, 33:77-80.
7. Crofton and Douglas’s Respiratory diseases, fourth edition, Blackwell ed., Oxford 1989, σ. 1023.
8. Κωνσταντίνος Μανασσής, Breviarium Historiae Metricum, ed I. Bekker CSHB, 1837.
9. John Lascaratos "Arthritis" in Byzantium- unknown information from non medical literary sources. Αnn Rheum Dis 1995, 54:951-957.

Σημαντικά ιστορικά βοηθήματα είναι:

1. Geοrge Ostrogorsky Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους I-ΙΙΙ Εκδ. Στ. Βασιλόπουλος Αθήνα 1979.
2. Tamara Talbot Rice, Ο Δημόσιος και Ιδιωτικός βίος των Βυζαντινών. Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 1988.

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE