Please wait. Loading...
 
Αποστολή σε φίλο
 
Κάπνισμα: Η μεγάλη επιδημία (Η πολιτική και ηθική ευθύνη των γιατρών)
Χ. Ρούσσος
Ο Oscar Wilde περιέγραφε το κάπνισμα ως τον τέλειο τύπο της τέλειας απόλαυσης, αφού είναι υπέροχο ενώ ταυτόχρονα σε αφήνει ανικανοποίητο, ό,τι δηλ. θα μπορούσε να ζητήσει κανείς. Αυτή είναι μια άριστη περιγραφή του τρόπου με τον οποίο προβάλλεται το τσιγάρο. Η απόλαυση όμως την οποία εκθειάζει ο συγγραφέας μας, συνιστά στην πραγματικότητα μια σοβαρή σύγχρονη επιδημία μεταμφιεσμένη σε ευχαρίστηση. Ικανή απόδειξη γι' αυτό αποτελούν τα στοιχεία της ΠΟΥ (Peto & Lopez 1994) που προβλέπουν ότι κατά την περίοδο 2000-2025 τα θύματα του τσιγάρου θα φθάσουν στους 150.000 νεκρούς και θα αυξηθούν περαιτέρω κατά 300.000.000 την αμέσως επόμενη 25ετία. Για την κατανόηση αυτού του μεγέθους σημειώνω ότι ο αριθμός αυτός είναι κατά οκτώ φορές μεγαλύτερος από τον μέγιστο υπολογιζόμενο αριθμό νεκρών του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου.

Το κάπνισμα ως επιδημία

Η αντίληψη της εξάρτησης από το τσιγάρο ως επιδημίας1 είναι δικαιολογημένη από την έκταση, το ρυθμό και τον τρόπο διάδοσής της αλλά και χρήσιμη για την κατανόηση και αντιμετώπισή της (Σχ. 1).

 

Figure 1

 

Και σε αυτήν υπάρχει ένας νοσογόνος παράγοντας - το τσιγάρο-, ένας ξενιστής -η καπνοβιομηχανία-, που εξασφαλίζει ότι ο νοσογόνος παράγοντας θα φθάσει στον άνθρωπο και τέλος, ένα περιβάλλον -τα προσωπικά χαρακτηριστικά του καπνιστή και το πολιτικό-κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζει- που ευνοεί τόσο την ανάπτυξη του νοσογόνου παράγοντα όσο και την ευημερία του ξενιστή. Αλλά και από την πλευρά του ελέγχου της νόσου, δεν υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές μεταξύ της κατανόησης της λειτουργίας των ελών, προκειμένου να ελεγχθούν καλύτερα τα κουνούπια και η ελονοσία, και της κατανόησης της φύσης του ρυθμιστικού οικονομικού και πολιτικού περιβάλλοντος, προκειμένου να ελεγχθεί η καπνοβιομηχανία και η καπνιστική επιδημία.

Η αντιμετώπιση αυτής της επιδημίας εμπίπτει στην ευθύνη των γιατρών, όπως και η αντιμετώπιση οποιασδήποτε άλλης επιδημίας που απειλεί τη ζωή των πολιτών. Ο γιατρός θα πρέπει να ανακαλύψει την αιτία της επιδημίας, τις περιβαλλοντικές συνθήκες που επιτρέπουν στο νοσογόνο παράγοντα να προσβάλλει τον πληθυσμό και τέλος να σχεδιάσει και να υλοποιήσει τη θεραπεία και την πρόληψη της επιδημίας. Στην περίπτωση του τσιγάρου αντιμετωπίζουμε ένα νοσογόνο παράγοντα που βασίζεται στην επιχειρηματική δραστηριότητα και δρα μέσα σε ένα οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο. Συνεπώς, ο γιατρός θα πρέπει να διευρύνει το εύρος των παρεμβάσεων του, να ασχοληθεί με πολιτικά και οικονομικά ζητήματα, ενώ παράλληλα θα διατηρήσει την αντικειμενικότητά του ως επιστήμονας.

Table 1

Table 2

 

 

Αντιμετώπιση του νοσογόνου παράγοντα

Πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση της καπνιστικής επιδημίας είναι η τεκμηρίωση της βλάβης την οποία προκαλεί το τσιγάρο στην υγεία, η καθιέρωσή του δηλ. ως νοσογόνου παράγοντα. Ήδη από τη δεκαετία του '50 ερευνητές κατέδειξαν τη στατιστική σχέση του τσιγάρου με τον καρκίνο του πνεύμονα. Τα δεδομένα που σταδιακά συγκεντρώθηκαν είναι εντυπωσιακά2-8 (Πίνακες 1 και 2). Ακόμα και η έρευνα των ίδιων των καπνοβιομηχανιών άρχισε να εντοπίζει καρκινογόνες ουσίες στον καπνό. Πρόσφατα οι Financial Times αποκάλυψαν τα αρχεία της ΒΑΤ όπου φαίνεται ότι η βιομηχανία γνώριζε τη βλαπτικότητα του προϊόντος της από τη δεκαετία του '60 αλλά το απέκρυπτε για προφανείς λόγους.

Έχοντας τεκμηριώσει τη βλάβη, ο γιατρός θα πρέπει επιπλέον να προχωρήσει την έρευνά του για να ανακαλύψει τον τρόπο με τον οποίο επιφέρεται η παραπάνω βλάβη, δηλ. να καθορίσει τον παθογενετικό μηχανισμό δράσης, ώστε να μπορεί να σχεδιαστεί η δευτερογενής πρόληψη και η θεραπεία. Συγκεκριμένα για τον καπνό, θα πρέπει να εντοπιστούν οι υπεύ θυνες για τη βλάβη αλλά και την ανάπτυξη της εξάρτησης ουσίες, να καθοριστούν οι φαρμακολογικές και φαρμακοκινητικές επιδράσεις κάθε ουσίας που περιέχεται σε αυτό το θανατηφόρο κοκτέιλ, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αυτές επιτυγχάνουν το σκοπό τους9,10. Πολλά έχουν γίνει σε αυτόν τον τομέα, αλλά και πολλά αναμένονται, αν θέλουμε να αναπτύξουμε την άμυνά μας απέναντι σε αυτόν το νοσογόνο παράγοντα. Για παράδειγμα αναφέρω ότι η ανακάλυψη της επίδρασης της νικοτίνης και των μεταβολιτών της και στο κέντρο ανταμοιβής στον εγκέφαλο, μας βοήθησε αφενός να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο ανάπτυξης της εξάρτησης και αφετέρου να διερευνήσουμε τρόπους ανταγωνισμού της παραπάνω δράσης λ.χ. με διέγερση του ανοσοποιητικού συστήματος ενάντια στη νικοτίνη μέσω ενός εμβολίου11.

Αντιμετώπιση του ξενιστή

Η βιομηχανία αποτελεί ένα εξαιρετικό ξενιστή για το τσιγάρο, ο οποίος συνειδητά και ενεργητικά χρησιμοποιεί τη διαφήμιση των παραποιημένων δεδομένων και ξέρει πώς να παγιδεύσει τον άνθρωπο και να τον μολύνει με αυτό. Όταν επιτευχθεί η μόλυνση, τότε η δράση της νικοτίνης ως εξαρτησιογόνου ουσίας αναλαμβάνει τα περαιτέρω. Για να κάμψει μάλιστα τη φυσική του αντίσταση και να εξασφαλίσει την αποτελεσματικότητα των σκοπών της, απευθύνεται και στο σύστημα αξιών του. Χρησιμοποιώντας σαθρά επιχειρήματα διαστρεβλώνει την αλήθεια, παράγει μύθους γύρω από το κάπνισμα και οδηγεί σε μια σειρά λαθών στην αντιμετώπιση του καπνίσματος. Η διαστρέβλωση αυτή προσβάλλει κυβερνήσεις και πολιτικούς και εξαπλώνεται στα ΜΜΕ, την επιστημονική κοινότητα, τους γιατρούς, τους γονείς, τους δασκάλους, τους πολίτες.

Ας δούμε (Πίνακας 3) ορισμένα από τα συνηθέστερα σαθρά και ολέθρια επιχειρήματα της καπνοβιομηχανίας:

Table 3

Α. Προάσπιση της ελευθερίας του ατόμου

Η καπνοβιομηχανία έχει αναδείξει το εαυτό της σε προστάτη της ελευθερίας του ατόμου. Υποστηρίζει δηλαδή ότι είναι αναφαίρετο δικαίωμα του καθενός να καπνίζει και να διαθέτει γενικά το σώμα του όπως αυτός επιθυμεί. Επίσης υποστηρίζει, ότι είναι κεκτημένο δικαίωμα των ελευθέρων κοινωνιών να διακινούν και να διαφημίζουν ελεύθερα τα νόμιμα προϊόντα τους.

Στις δημοκρατίες όμως η άσκηση ενός δικαιώματος, όπως το κάπνισμα, εμπεριέχει και μία ευθύνη, η ανάληψη της οποίας προϋποθέτει την πληροφόρηση και τη γνώση. Προκύπτει συνεπώς η αδήριτη ανάγκη του κάθε ενήλικα να γνωρίζει τις συνέπειες της συνήθειας του, ώστε να μπορεί να αναλαμβάνει συνειδητά την ευθύνη της συνέχισής της. Συμβαίνει όμως αυτό; Βεβαίως όχι, γιατί το κάπνισμα είναι το μόνο προϊόν που σκοτώνει τον χρήστη και τους ανθρώπους του άμεσου περιβάλλοντός του, επιβαρύνοντας καθοριστικά και την οικονομία της χώρας του, όταν το χρησιμοποιήσει σύμφωνα με τις οδηγίες του προμηθευτή. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για τα παιδιά, που αποτελούν το κύριο στόχο της διαφημιστικής εκστρατείας των Καπνοβιομηχανιών12,13. Ποιος δικαιούται άραγε να βάζει τα παιδιά μας σε μία κληρωτίδα θανάτου από την οποία το ένα στα δύο θα βγει χαμένο;14 Εξάλλου η συγκατάθεση όλων μας για τον κίνδυνο, η οποία τεκμαίρεται στην περίπτωση των ενηλίκων καπνιστών, είναι αμφίβολη και οπωσδήποτε νομικά αβάσιμη όταν αναφερόμαστε σε ανήλικους.

Β. Προστασία του δικαιώματος στην εργασία

Ένα ηχηρό επιχείρημα στην εποχή που η ανεργία αποτελεί σοβαρότατο κοινωνικό πρόβλημα, είναι ότι η μείωση της κατανάλωσης του καπνού θα επιφέρει δραματική απώλεια θέσεων εργασίας σε όλους αυτούς που σχετίζονται με την παραγωγή και εμπορία του καπνού. Τα επιχειρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία στη χώρα μας η οποία είναι καπνοπαραγωγός και στην οποία 200.000 οικογένειες ζουν από την καλλιέργεια, την επεξεργασία, την παραγωγή τσιγάρων, τις εξαγωγές και τη διαφήμιση. Το καπνικό λόμπι συνεπικουρούμενο από τους πολιτικούς του προστάτες, διατυμπανίζει τη σημαντική συμβολή του καπνίσματος στην απασχόληση, δηλαδή στην εξασφάλιση του δικαιώματος στην εργασία και στην οικονομία γενικά. Διακηρύσσει, επομένως, ότι η θεώρηση του καπνού ως προϊόντος υπό διωγμό θα είχε τεράστιο κοινωνικό κόστος.

Το επιχείρημα αυτό θα είχε ισχύ, αν τα χρήματα που θα ξοδεύονταν στα τσιγάρα θα αποταμιεύονταν. Στην πράξη όμως φαίνεται πως ξοδεύονται αλλού και άρα έτσι δημιουργούνται νέες ανάγκες και άρα νέες δουλειές. Μάλιστα μία μελέτη σχετικά με την κατανάλωση και τις θέσεις εργασίας, που δημοσιεύτηκε από τη Society for the Study of Addiction and the Centre for Health Economics του Πανεπιστημίου του York, απέδειξε ότι οι επεμβατικές πολιτικές που στοχεύουν στη μείωση του καπνίσματος είναι πιθανότερο ότι θα αυξήσουν παρά θα μειώσουν την απασχόληση. Ο λόγος είναι ότι, όταν οι άνθρωποι σταματούν να καπνίζουν, τα χρήματα που θα κατανάλωναν δεν χάνονται από την οικονομία. Ξοδεύονται σε άλλα αγαθά και υπηρεσίες, για τα οποία χρειάζεται περισσότερο εργατικό δυναμικό, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται περισσότερες θέσεις εργασίας. Αν μία ολοκληρωτική απαγόρευση της διαφήμισης του καπνού στην Αγγλία συντελούσε στη μείωση της κατανάλωσης του καπνού κατά 5-10% το 1992 (σύμφωνα με κυβερνητική εκτίμηση) οι συγγραφείς της έρευνας θα ανέμεναν μία αύξηση στην απασχόληση της τάξης των 15.000 θέσεων εργασίας.

Γ. Το κάπνισμα "ως λύση" στα οικονομικά των συστημάτων υγείας

Η ραγδαία αύξηση των εξόδων υγείας (αποτέλεσμα της αύξησης του μέσου όρου ζωής και της σχεδόν καθολικής δυνατότητας στην πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας) καθιστούν νομοτελειακή την κατάρρευση των συστημάτων υγείας, παγκόσμια και πανευρωπαϊκά.

Η καπνοβιομηχανία υποστηρίζει ότι έρχεται αρωγός στη αντιμετώπιση του πραγματικού οικονομικού προβλήματος της υγείας. Θεωρεί ότι το κάπνισμα αποτελεί μία λύση για το πρόβλημα, εφόσον ισχυρίζεται ότι το οποιοδήποτε "αμφίβολο" κόστος υπάρχει για τους καπνιστές από την αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητα (τα υπολογιζόμενα ιατρικά έξοδα για όλη τη ζωή ενός καπνιστή είναι 6.000$ περισσότερα σε σχέση με τους μη καπνιστές) υπερκαλύπτεται από τους φόρους που η πολιτεία κερδίζει από τα τσιγάρα, που αυτοί καταναλώνουν. Αναφέρουν μάλιστα π.χ. ότι το 72% ενός τζίρου ύψους 38 δισ. δραχμών από τα τσιγάρα το 1994 πήγε στο κράτος. Τολμούν επιπλέον να προβάλλουν το τρομακτικό και κυνικό επιχείρημα, ότι οι πρόωροι θάνατοι από το κάπνισμα έχουν τελικά ένα θετικό οικονομικό αποτέλεσμα, τόσο γιατί αυτοί που πεθαίνουν δεν θα καταναλώσουν πλέον παροχές υγείας και συντάξεις, αλλά και γιατί αυτοί οι θάνατοι από το τσιγάρο συμβαίνουν συνήθως προς το τέλος ή μετά τα παραγωγικά χρόνια (γύρω στα 60) και άρα το κόστος από την απώλεια παραγωγικότητας είναι μικρό.

Οι γιατροί καλούνται να αποφασίσουν, εάν η λύση στο δημοσιονομικό πρόβλημα των συστημάτων υγείας θα είναι να σκοτώσουμε τους καπνιστές ή να εξοντώσουμε τον ξενιστή, όπως κάναμε με τα κουνούπια στην ελονοσία ή τα ποντίκια στη βουβωνική πανώλη. Εάν παραδεχθούμε τη λογική της καπνοβιομηχανίας τότε θα πρέπει, για να είμαστε συνεπείς ως επιστήμονες, να ενισχύσουμε τους πολέμους, να σταματήσουμε τους εμβολιασμούς, να αυξήσουμε τις συνθήκες για τροχαία ατυχήματα, για λήψη ναρκωτικών, για δολοφονίες, αφού αυτά "λύνουν" με δραστικό τρόπο το πρόβλημα του υπερπληθυσμού και των εξόδων στο σύστημα υγείας.

Δ. Η γενικότερη οικονομική συνιστώσα

Η γενικότερη οικονομική συνιστώσα είναι ένα από τα πιο αποτελεσματικά επιχειρήματα της καπνοβιομηχανίας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, ιδιαίτερα στους πολιτικούς που αγωνιούν για την επιβίωση των εθνικών οικονομιών τους (Πίνακας 4). Είναι επιπλέον γνωστό, ότι η χώρα μας αγόρασε αεροπλάνα Μιράζ για την εθνική άμυνα, πληρώνοντας σημαντικό μέρος τους με καπνά.

 

Table 4

 

Όμως ακόμα και αν παραβλέψουμε το ηθικό σκέλος του επιχειρήματος, μια περισσότερο ενδελεχής μελέτη των πραγματικών οικονομικών δεδομένων,15 θα κατεδείκνυε ότι ο λόγος κόστους/οφέλους για το τσιγάρο δεν ευνοεί την οικονομία.

Το πραγματικό συνολικό κόστος από τον καπνό (Πίνακας 5) ισούται με το άθροισμα του άμεσου κόστους, την άμεση δηλ. οικονομική επίπτωση στο υγειονομικό και προνοιακό σύστημα, του έμμεσου κόστους που αντανακλά την οικονομική αποτίμηση όλων των διαφυγόντων πόρων που ασκούν ουσιαστική επίπτωση στο οικονομικό σύστημα και του μη απτού κόστους. Σημαντική συνιστώσα σε αυτό το κρυφό κόστος είναι η απώλεια της καταναλωτικής δύναμης αυτού που πέθανε. Ιδιαίτερα όμως για μας τους γιατρούς, το σημαντικότερο μη απτό κόστος έχει να κάνει με την αξία που αποδίδει κανείς στη ζωή, τον πόνο και τα βάσανα του αρρώστου και της οικογένειάς του από την αναπηρία που οφείλεται στο τσιγάρο, και τις συνέπειες του πένθους μετά το θάνατο αγαπημένων προσώπων. Αν και είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθούν τέτοιοι παράμετροι θα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπ' όψιν.

Ενδεικτικά σημειώνουμε ότι οι καπνιστές παίρνουν 6,5 μέρες παραπάνω αναρρωτική άδεια το χρόνο και το τσιγάρο είναι η κυρία αιτία για θανάτους και τραυματισμούς πολιτών από φωτιά στις ΗΠΑ ενώ προκαλεί ζημιές που κοστίζουν 552 εκατ. $ το χρόνο. Τελικά, το συνολικό κόστος για τις ΗΠΑ υπολογίζεται σε 2,7 $ ανά πακέτο16. Όσον αφορά τώρα τους καπνοκαλλιεργητές υπολογίζεται ότι μόνο το 3% κάθε καπνοδολαρίου εισπράττεται από αυτούς.

Η μόνη αντίστοιχη έρευνα για την οικονομική επίπτωση του καπνίσματος στην Ελλάδα έγινε το 1980 από τον Γ. Τούντα. Το κόστος υπολογίστηκε σε 6,7 δισ. δραχμές ή σε επικαιροποιημένες τιμές 1995 σε 176 δισ. δραχμές. Αν και εντυπωσιακά, τα μεγέθη αυτά είναι μόνο ενδεικτικά. Οι υπολογισμοί έγιναν με εξαιρετικά συντηρητικό τρόπο, ενώ η έρευνα ήταν ελλιπής και δεν υπολόγισε σημαντικά έξοδα όπως λ.χ. το κόστος εξωνοσοκομειακής περίθαλψης, το κόστος αποκατάστασης ή το κόστος από το παθητικό κάπνισμα.

Table 5

Ε. Παραπλάνηση σε θέματα υγείας

Η συστηματική κωλυσιεργία αποτελεί την τελική γραμμή αμύνης της βιομηχανίας. Όσο συγκεντρώνονται συντριπτικά ευρήματα ενάντια στο προϊόν τους, οι καπνοβιομηχανίες απαντούν με τη δημιουργία αμφιβολιών και αντιθέσεων γύρω από τους κινδύνους για την υγεία. Η δημόσια στάση των βιομηχανιών είναι η δήλωση ότι δεν έχουν τα προσόντα να αναφερθούν στις συνέπειες του καπνίσματος στην υγεία, ενώ ταυτόχρονα αυτό ακριβώς κάνουν με στόχο να δημιουργείται σύγχυση και η αίσθηση ότι το θέμα παραμένει ανοικτό προς συζήτηση. Αυτό επιτυγχάνεται με την απόρριψη των υπαρχόντων επιστημονικών δεδομένων ως ανεπαρκών και την απαίτηση για κατάθεση αποδείξεων που να τεκμηριώνουν κατά απόλυτο τρόπο την αιτιώδη σχέση καπνίσματος και νόσου καθώς και τη διερεύνηση άλλων αιτιών καρκίνου, με τελικό στόχο τη διατήρηση της αμφιβολίας και των επιφυλάξεων. Οι δηλώσεις τους συχνά διανθίζονται από φράσεις όπως "τίποτα δεν έχει επιστημονικά τεκμηριωθεί", "δεν υπάρχουν ουσιαστικές κλινικές αποδείξεις" ή "δεν υπάρχει επιστημονικά παραδεκτή αιτιότητα και καταληκτική απόδειξη". Όμως, παρά τις αμφιβολίες που διατυπώνουν, το γεγονός είναι ότι οι ασφαλιστικές εταιρείες που ανήκουν στις καπνοβιομηχανίες χρεώνουν πολύ περισσότερα ασφάλιστρα στους καπνιστές.

Επέμβαση στο Περιβάλλον

Ως περιβάλλον στις επιδημίες ορίζουμε εκείνες τις ανθυγιεινές συνθήκες που επιτρέπουν στο νοσογόνο παράγοντα να αναπτυχθεί και στον ξενιστή να ευημερήσει. Στην περίπτωση του καπνίσματος διακρίνουμε ένα εσωτερικό ιδιοσυστασιακό περιβάλλον (ικανότητες, κοινωνική δεξιότητα και προσαρμοστικότητα, ψυχολογική ευαλοτότητα) και ένα εξωτερικό περιβάλλον που το αποτελούν άνθρωποι που δημιουργούν συνθήκες εξάπλωσης της σοβαρής αυτής επιδημίας συνεργώντας και εκμεταλλευόμενοι την αδιαμφισβήτητα πολύ σημαντική προσωπική συνιστώσα.

Το άτομο που αρχίζει να καπνίζει, δηλ. ο έφηβος ή νεαρός ενήλικας κατά κύριο λόγο, έχει ένα διαφορετικό εσωτερικό περιβάλλον από αυτόν που δεν θα γίνει κάποτε τακτικός καπνιστής. Όπως και με τις μικροβιακές λοιμώξεις, το τελικό αποτέλεσμα είναι η συνισταμένη αλληλεπίδραση μεταξύ της λοιμογόνου δύναμης του μικροβίου και του επιπέδου λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος του νοσούντα. Χωρίς να ισχυρίζεται κανείς ότι οι καπνιστές είναι δυσπροσαρμοστικά άτομα, αυτό που φαίνεται από την διεθνή βιβλιογραφία, αλλά και από μια μελέτη (Πίνακας 6) που διεξήγαγε το Ίδρυμα ΘΩΡΑΞ σε συνεργασία με το Παιδοψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής σε 5.600 παιδιά 7-18 ετών σε όλη την Ελλάδα, είναι ότι κύριοι στόχοι και τελικά θύματα της καπνιστικής επιδημίας είναι οι έφηβοι με σχετικά εξασθενημένο "ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα".

Υπάρχουν βέβαια και καπνιστές στους οποίους αυτή η συνήθεια είναι αποτέλεσμα επιλογής, αλλά αυτό δεν αναιρεί την παραπάνω συλλογιστική όπως και η νόσηση ενός απολύτου υγιούς ατόμου από ένα τοξικότατο μικρόβιο δεν ανατρέπει την αντίστοιχη συλλογιστική για τις λοιμώξεις. Το απαιτούμενο για τη νόσηση εξωτερικό περιβάλλον πρέπει να είναι τουλάχιστον αδρανές, αν όχι φιλικό προς το νοσογόνο παράγοντα και τον ξενιστή του. Η καπνοβιομηχανία προκειμένου να εξασφαλίσει την επιτυχία της ως ξενιστής της καπνιστικής επιδημίας, διαπλέκεται κοινωνικά και οικονομικά με όλους τους εταίρους, τις δομές και τις δραστηριότητες της κοινότητας. Καλύπτοντας κάποιες ανάγκες, εξασφαλίζει ασυλία για τη συνέχιση των δραστηριοτήτων της, παρά τη συντριπτική σε βάρος της επιχειρηματολογία που ήδη ανεφέρθη.

 

Table 6

 

Οι πολιτικοί είναι βέβαια ο κατεξοχήν κοινωνικός εταίρος-στόχος λόγω θέσης και ευαισθησίας. Και δεν υπονοώ μόνο το χρηματισμό, όπως έχει δικαστικά αποδειχθεί στις ΗΠΑ. Η οικονομική χορηγία για την εξυπηρέτηση ευγενών ίσως σκοπών, είναι δεσμευτική για τους πολιτικούς εφόσον θα πρέπει να εξηγήσουν στους ψηφοφόρους τους τη διακοπή ενός έργου ως αποτέλεσμα της σύγκρουσής τους με τη βιομηχανία ή να καταφύγουν σε αντιδημοτικά μέτρα όπως η αύξηση της φορολογίας προκειμένου να βρουν άλλους πόρους. Η πολιτική διαπλοκή αποτελεί καίριο τομέα άσκησης αντικαπνιστικής δραστηριότητας με στόχο την άμεση αποκάλυψή της, ώστε να απειλείται με μείζον πολιτικό κόστος κάθε πολιτική συναλλαγή με την καπνοβιομηχανία.

Η διαπλοκή αγγίζει και τον πολίτη τόσο με τον έμμεσο τρόπο που ανέφερα παραπάνω, όσο και με πιο άμεσο. Οι χορηγίες στα σπορ και τις τέχνες είναι ίσως ο αποτελεσματικότερος και ταυτόχρονα λιγότερο προκλητικός τρόπος διαφθοράς των συνειδήσεων των πολιτών, ώστε να μην αντιδρούν στην αυταπόδεικτη πλέον επικίνδυνη διατήρηση της ιστορικής νομιμότητας του καπνού. Και να μην ξεχνάμε και την ακόμα πιο άμεση "δωροληψία" του πολίτη-επενδυτή στην καπνοβιομηχανία, είτε ως ατόμου είτε ως δικαιούχου παροχών από μια ασφαλιστική εταιρεία ή ταμείο που επενδύει σε αυτήν. Και για να μην θεωρηθεί αυτό ακρότητα, σας αναφέρω το παράδειγμα ανεπτυγμένων χωρών στις οποίες θεσπίσθηκαν αμοιβαία κεφάλαια που επενδύουν με ηθικά κριτήρια, όπως η αποφυγή επενδύσεων σε εταιρείες όπλων, καπνοβιομηχανίες, εταιρείες που καταπατούν τα ανθρώπινα ή εργατικά δικαιώματα. Και το πόσο αποτελεσματικό μπορεί να είναι αυτό φαίνεται από την περιβαλλοντική "μόδα" που κατατρέχει πλέον τις βιομηχανίες, μετά από την πίεση που άσκησε σε αυτές η ανάπτυξη των περιβαλλοντικών κινήσεων.

Η επιστημονική κοινότητα στο σύνολό της, αποποιείται επίσης το ρόλο του κοινωνικού ταγού και δεν προχωρεί στη διεπιστημονική και πολύπλευρη καταγγελία του φαινομένου. Πόσο ρόλο άραγε παίζει σε αυτό η σχεδόν καθ' ολοκληρίαν ενίοτε χρηματοδότηση πανεπιστημίων και επιστημονικών ιδρυμάτων από την καπνοβιομηχανία (π.χ. Γερμανία). Όμως μερίδα της ευθύνης για αυτήν τη συνομωσία σιωπής, την μαφιόζικη omerta γύρω από την εγκληματική δράση της καπνοβιομηχανίας, έχουν και οι γιατροί. Ίσως μάλιστα η ευθύνη τους να είναι και μεγαλύτερη εφόσον, χωρίς την ένοχη σιωπή τους, τίποτα από τα παραπάνω δεν θα μπορούσε να σταθεί. Παρόλη την αποκαλυπτική βιβλιογραφία, η ιατρική κοινότητα αντέδρασε παράδοξα και αντίθετα από τη μακραίωνη παράδοσή της. Αντί να κηρύξει τον πόλεμο, περιέπεσε, κατά το μάλλον ή ήττον, σε ένα καθεστώς ακινησίας. Οι γιατροί, οι οποίοι σε μεγάλο ποσοστό στη χώρα μας είναι καπνιστές,17 μοιάζουν να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στους μύθους και τη διαστρεβλωμένη αλήθεια, όπως αυτή προβάλλεται από την καπνοβιομηχανία, παρά στα επιστημονικά δεδομένα. Με αυτόν τον τρόπο γίνονται υποχείρια μίας συνθήκης, η οποία αντιβαίνει στην ουσία του ιατρικού επαγγέλματος, που είναι η προάσπιση της υγείας, και τορπιλίζουν οποιασδήποτε ενέργεια για την καταπολέμηση του καπνίσματος. Αντί να εξολοθρεύουν τα κουνούπια, τα περιθάλπουν και ευνοούν τον πολλαπλασιασμό τους στα έλη της αδρανείας τους ή της ενεργητικής τους συμμετοχής στην καπνιστική συνήθεια. Ακόμα και αν το έγκλημά τους μπορεί να θεωρηθεί έγκλημα εξ αμελείας, δεν παύει να είναι σε βαθμό κακουργήματος. Και βέβαια αν αυτό ισχύει για την πλειοψηφία του ιατρικού σώματος, δεν πρέπει να ξεχνάμε και κάποιους οι οποίοι εκ προθέσεως "μόλυναν" τη διεθνή βιβλιογραφία με άρθρα που ενσπείρουν αμφιβολίες για τη βασιμότητα των διατρεχομένων κινδύνων από το κάπνισμα, εκτελώντας διατεταγμένη υπηρεσία των καπνοβιομηχανιών. Όπως αποκαλύφθηκε στη δίκη ενάντια στην καπνοβιομηχανία στην πολιτεία της Μασαχουσέτης, 13 επιστήμονες πληρώθηκαν πάνω από $156.000 προκειμένου να αμφισβητήσουν επίσημες αναφορές που υποδείκνυαν ότι το παθητικό κάπνισμα είναι αιτία καρκινογένεσης και υπεύθυνο για το 20% των καρκίνων του πνεύμονος σε μη καπνιστές.

Ευθύνη στη Θεραπεία και την Πρόληψη

Ποια λοιπόν μπορεί και πρέπει να είναι η απάντηση της ιατρικής κοινότητας απέναντι σ' αυτήν τη μάστιγα η οποία με την έναρξη του επομένου αιώνα θα ευθύνεται για τον 1 στους 3 θανάτους; Η μόνη υπεύθυνη στάση είναι η ενεργός συμμετοχή όλων σε μια αντικαπνιστική πολιτική, σύγχρονη, επιθετική, φιλόδοξη και ευφάνταστη. Μια αντικαπνιστική πολιτική που θα καταγγείλει τις εγκληματικές και αστικές ευθύνες της καπνοβιομηχανίας και θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα ως κυρίως πολιτικο-οικονομικό και όχι μόνο ιατρικό.

Ένα από τα βασικότερα εργαλεία πρέπει να είναι μια ολοκληρωμένη νομοθεσία, η οποία αποτελεί ένα πολύ ισχυρό παράγοντα κοινωνικής αλλαγής. Οι γιατροί θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις και το κύρος τους μέχρις ότου η πολιτεία να αντιμετωπίσει τον καπνό ως ένα επικίνδυνο φαρμακευτικό προϊόν με παρενέργειες. Είναι μάλλον παράξενο ότι οι αυστηροί περιορισμοί που αφορούν την χρήση της νικοτίνης σε άλλα προϊόντα για θεραπείες υποκατάστασης, δεν εφαρμόζονται στην περίπτωση του τσιγάρου. Αντίθετα, είναι πολύ δύσκολο να πάρουν άδεια κυκλοφορίας προϊόντα που σκοπεύουν στην προσφορά μιας εναλλακτικής πηγής νικοτίνης σε αυτούς που διαφορετικά λόγω της εξάρτησής τους θα κάπνιζαν. Εξάλλου είναι προκλητικό να διαπιστώνεις ότι νόμοι που σχεδιάσθηκαν για την προστασία των καταναλωτών, όπως ο νόμος για τα επικίνδυνα προϊόντα στον Καναδά, έχουν ειδικές εξαιρέσεις όσον αφορά τα προϊόντα καπνού. Έφθασε η ώρα οι κυβερνήσεις, με την πίεση και την καθοδήγηση της ιατρικής κοινότητας, να αντιμετωπίσουν τις ευθύνες τους για τον περιορισμό της χρήσης του καπνού και για τη δημιουργία ολοκληρωμένων προγραμμάτων για τη θεραπεία των χρηστών από την εξάρτηση. Ένα τέτοιο πλαίσιο θα πρέπει να στοχεύει στα ακόλουθα (Πίνακας 7):

 

Table 7

 

1. Μείωση της προσφοράς προϊόντων καπνού με μέτρα που υψώνουν εμπόδια στην πρόσβαση, ιδιαίτερα στους νέους, όπως: α) αύξηση της τιμής των τσιγάρων18, β) θεσμοθέτηση ορίου ηλικίας για την αγορά τσιγάρων, γ) απαγόρευση των αυτόματων μηχανημάτων πώλησης τσιγάρων, δ) απαγόρευση των μικρών και διαφημιστικών πακέτων.

2. Μείωση της ζήτησης προϊόντων καπνού από τους νέους με μέτρα όπως: α) η κατάδειξη ότι τα προϊόντα καπνού δεν είναι κανονικά ή γενικά αποδεκτά προϊόντα όπως όλα τα άλλα της αγοράς. Ο βαθμός κανονικοποίησης της συνήθειας, ένας εξαιρετικά σημαντικός προγνωστικός παράγοντας για μελλοντικό κάπνισμα, βρέθηκε να είναι πολύ υψηλός σε παιδιά πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, β) η κατεύθυνση της φυσιολογικής νεανικής επαναστατικότητας προς τη βιομηχανία καπνού. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με εκστρατείες κοινωνικού marketing που να δείχνουν στους νέους ότι γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, ότι η βιομηχανία τους αποσπά βίαια την συγκατάθεσή τους (πράγμα εξαιρετικά απεχθές στους νέους) και ότι το κάπνισμα είναι κοινωνικά απαράδεκτο, γ) μηνύματα υγείας για τους εφήβους εστιασμένα στις άμεσες συνέπειες του καπνίσματος, όπως στην κακή αναπνοή, τις ρυτίδες, την κακή φυσική κατάσταση και τη μείωση της σεξουαλικής λειτουργίας, δ) απαγόρευση κάθε άμεσης και έμμεσης διαφήμισης19 οι οποίες αποτελούν έναν από τους κυριότερους παράγοντες έναρξης του καπνίσματος, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες που αποτελούν και τον κύριο στόχο τους, εφόσον είναι οι υποψήφιοι αυριανοί καπνιστές20-21 (Πίνακας 8).

Τα μέτρα αυτά θα σηματοδοτήσουν την αποφασιστικότητα της κοινότητας να αντιμετωπίσει αυτήν την επικίνδυνη και μη αποδεκτή συμπεριφορά. Οι γιατροί θα πρέπει να οργανώσουν ομάδες πίεσης που θα πείσουν τους πολιτικούς ότι η ανθρώπινη ζωή είναι ένα πολυτιμότερο αγαθό από τα οικονομικά οφέλη που προσπορίζει η διακίνηση μιας θανατηφόρας ουσίας. Το δρόμο δείχνει η επιτυχία της ERS που επικεφαλής πολιτών και διαφόρων οργανώσεων πέτυχε την έκδοση οδηγίας από την ΕΕ στις 18-5-98 που επιβάλλει την απαγόρευση εντός μιας 5ετίας κάθε άμεσης και έμμεσης διαφήμισης. Η επιτυχία αυτή υπογραμμίζει, εκτός από την ευθύνη, και την δυνατότητα της ιατρικής κοινότητας να επηρεάσει με στόχο την υιοθέτηση πολιτικών στρατηγικών που σώζουν ζωές.

Table 8

3. Καλύτερη ενημέρωση του αγοραστή. Η νομική έννοια της ενήμερης συγκατάθεσης (informed consent) μεταξύ αγοραστή και πωλητή βασίζεται στο ότι ο καταναλωτής είναι πλήρως ενημερωμένος για τη φύση των κινδύνων που αναλαμβάνει αλλά και το μέγεθος αυτών. Αυτό σημαίνει ότι οι κατασκευαστές προϊόντων καπνού πρέπει να ενημερώσουν τον χρήστη ότι το τσιγάρο όχι μόνο προκαλεί καρκίνο του πνεύμονα, αλλά και ότι το 90% αυτών που θα τον πάθουν, θα πεθάνουν σε ένα με δυο χρόνια.

Για την ενήμερη συγκατάθεση απαιτείται η βελτίωση στην παροχή πληροφοριών προς τον καταναλωτή και η απαγόρευση της παραπληροφόρησης (Πίνακας 9).

 

Table 9

 

Η βελτίωση στην παροχή πληροφοριών θα επιτευχθεί με: α) πλήρη καταγραφή σε εσώκλειστο φυλλάδιο στο πακέτο όλων των τοξινών, των καρκινογόνων ουσιών και αυτών που προκαλούν εξάρτηση, β) αποτελεσματικές ενημερωτικές εκστρατείες στα ΜΜΕ, γ) αποκάλυψη των απόρρητων πληροφοριών των αρχείων των βιομηχανιών μέσω δικαστικών ερευνών, ώστε να δειχθεί ο πραγματικός στόχος τους που είναι τα παιδιά και δ) καλύτερα προειδοποιητικά μηνύματα στα πακέτα, τα οποία θα εναλλάσσονται, θα αποτελούν εργαλεία για την εκπαίδευση του κοινού και θα τοποθετούνται στην κατάλληλη θέση και θα έχουν το κατάλληλο μέγεθος (20% της επιφανείας).

Το σταμάτημα της παραπληροφόρησης από την καπνοβιομηχανία σημαίνει: α) την απαγόρευση της έμμεσης διαφήμισης, λ.χ, μέσα από χορηγίες σπορ ή πολιτιστικών εκδηλώσεων, β) απαγόρευση των παραπλανητικών ετικετών όπως "light", "super light" ή "mild", που υπονοούν μικρότερους κινδύνους για τον χρήστη και γ) την απαγόρευση της διαφήμισης στο ίδιο το πακέτο. Τα όμορφα πακέτα υπονοούν ότι το προϊόν που περιέχουν είναι ασφαλές και σχετίζεται με επιθυμητά στυλ ζωής. Είναι λοιπόν αναγκαία η επιβολή ομοιόμορφων πακέτων, χωρίς σχέδια και γραφικά που θα φέρουν μόνο το όνομα της μάρκας, την προειδοποιητική ετικέτα και τα επικίνδυνα συστατικά που περιέχει. Η συγκεκριμένη παρέμβαση είναι καίρια εφόσον το ίδιο το πακέτο είναι η καρδιά του μάρκετινγκ του καπνού. Όλα τα διαφημιστικά μηνύματα συνδέονται άμεσα με το ίδιο το πακέτο. Οι διαφημιστές θεωρούν ότι η συνολική διαφημιστική εντύπωση που προκαλεί το πακέτο ξεπερνά αυτήν του συνόλου των υπολοίπων μέσων διαφήμισης. Το ομοιόμορφο πακέτο υπονοεί εξάλλου ότι το προϊόν αυτό είναι τόσο επικίνδυνο ώστε το κράτος δεν επιτρέπει την πώλησή του σε κανονική συσκευασία, ενώ ταυτόχρονα εμποδίζει τους κατασκευαστές να αποσπάσουν την προσοχή του καταναλωτή από την προειδοποιητική ετικέτα με τη χρήση κάποιων σχεδίων. Τέλος το ομοιόμορφο πακέτο εκμηδενίζει σχεδόν την εισαγόμενη διαφήμιση λ.χ. με ένα περιοδικό από άλλα κράτη χωρίς αντίστοιχη νομοθεσία, αφού σπάει το δεσμό μεταξύ της διαφήμισης και του πακέτου.

  • Η παροχή πληροφόρησης και η απόκρουση της παραπληροφόρησης μπορεί και πρέπει να γίνει τόσο σε μαζικό επίπεδο (νομοθεσία, καμπάνια) όσο και σε προσωπικό. Αν και η σε ευρεία κλίμακα πληροφόρηση καθορίζεται στη μορφή της από τους επικοινωνιολόγους, έχει ανάγκη το γιατρό για τον καθορισμό του περιεχομένου της. Είναι αυτός που θα παραγάγει το υλικό (επιστημονικά δεδομένα και επιχειρήματα) από το οποίο το marketing θα επιλέξει τα μηνύματά του και η νομοθετική εξουσία θα πεισθεί-πιεσθεί να προχωρήσει σε επωφελείς ρυθμίσεις.

Εξίσου σημαντική όμως είναι και η πληροφόρηση σε προσωπικό επίπεδο. Εδώ η συμβολή-ευθύνη του γιατρού είναι αναντικατάστατη. Μια πληροφόρηση που δίνεται μέσα στο πλαίσιο της διαπροσωπικής σχέσης εμπιστοσύνης γιατρού-ασθενούς είναι καταλυτική. Το πλαίσιο εμπιστοσύνης θα επιτρέψει την καλύ τερη και απρόσκοπτη ροή της πληροφόρησης και θα εξασφαλίσει μεγαλύτερη αποδοχή από τον ασθενή. Είναι λοιπόν επιβεβλημένη η ενασχόληση του γιατρού κάθε ειδικότητας, στην καθ' ημέρα του πράξη, με το αν ο ασθενής του καπνίζει και η ανάδειξη του καπνίσματος ως καίριου ζητήματος υγείας όλων των πελατών μας και όχι μόνο των καρδιοπαθών ή των πνευμονολογικών αρρώστων. Μελέτες στις ΗΠΑ, την Μ. Βρετανία και αλλού έδειξαν22 ότι και μόνο η απλή -μη ειδική- συμβουλευτική του γενικού γιατρού έχει αποτελέσματα στην διακοπή του καπνίσματος ή τουλάχιστον στην παραπομπή του καπνιστή στα ειδικά ιατρεία διακοπής του καπνίσματος.

4. Προώθηση της απαγόρευσης καπνίσματος σε δημοσίους χώρους για τον έλεγχο του παθητικού καπνίσματος. Τέτοιες πολιτικές, εκτός από την άμεση επίδραση που έχουν στην προστασία των μη καπνιστών από το παθητικό κάπνισμα, έχουν και μια έμμεση επίδραση και στη συμπεριφορά των ίδιων των καπνιστών. Μελέτες έδειξαν ότι η υιοθέτηση τέτοιων μέτρων, ιδιαίτερα στους εργασιακούς χώρους, μειώνει τη συχνότητα των καπνιστών ή/και την κατανάλωση τσιγάρων, ενώ αυξάνει τις προσπάθειες διακοπής του23,24. Υπολογίζεται ότι οι περιορισμοί καπνίσματος στους χώρους δουλειάς στην Καλιφόρνια, κοστίζει στη βιομηχανία $ 203.000.000 το χρόνο25. Επιπλέον τα παιδιά βοηθούνται να δουν το κάπνισμα ως μια σχεδόν παράνομη και απαράδεκτη συμπεριφορά και έτσι εμποδίζεται η κανονικοποίησή του. Η αποτελεσματικότητα αυτού του μέτρου καταφαίνεται και από την προπαγάνδα της καπνοβιομηχανίας για την προάσπιση των δικαιωμάτων των καπνιστών.

Η προώθηση πολιτικών ώστε να υπάρχουν περιβάλλοντα ελεύθερα από καπνό πρέπει να τυγχάνουν της ολόθερμης υποστήριξης του ιατρικού σώματος. Πρέπει να παράγουμε όλα εκείνα τα επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι η εμμονή μας στην καταπολέμηση του παθητικού καπνίσματος δεν είναι μια ακραία υγιεινιστική συμπεριφορά από αυτές που κατά καιρούς αναδύονται στις ΗΠΑ, αλλά μια υπεύθυνη πολιτική πρόληψης νοσημάτων. Και βέβαια μια τέτοια προσπάθεια θα έμενε ημιτελής και εκτεθειμένη στον περίγελο των πολιτών, αν δεν συνοδευτεί με αυστηρότατη επιβολή και τήρηση της απαγόρευσης του καπνίσματος στα νοσοκομεία και τους άλλους χώρους δουλειάς των γιατρών. Και εδώ η ευθύνη όλων μας είναι πλέον εμφανής.

5. Επιβολή τροποποιήσεων του προϊόντος ώστε να μειωθούν κατά το δυνατόν οι κίνδυνοι με: α) έλεγχο ή αφαίρεση των τοξινών και των εξαρτησιογόνων ουσιών, β) απαγόρευση των πιο επικίνδυνων κατηγοριών προϊόντων και γ) αλλαγές στο προϊόν ώστε να γίνει η έναρξη και η εξάρτηση πιο δύσκολη.

Και στον τομέα αυτό η ανάγκη ερευνητικής συμμετοχής του γιατρού είναι αυταπόδεικτη. Πρέπει αφενός να αναπτύξουμε επωφελείς τροποποιήσεις στο προϊόν για τη μείωση κατά το δυνατόν των επιφερόμενων κινδύνων26,27 τους οποίους απαρεγκλίτως θα συνεχίσουμε να επισημαίνουμε στους πολίτες και τους πελάτες μας, και αφετέρου θα πρέπει να ελέγχουμε την επιστημονική βάση των κατά καιρούς προτεινόμενων τροποποιήσεων από την πλευρά της βιομηχανίας, όπως λόγω χάρη στην περίπτωση του BF, ώστε αυτές να μην αποτελούν διαφημιστικά τεχνάσματα ή επιστημονικοφανές άλλοθι.

6. Στήριξη των χρηστών του καπνού. Οι γιατροί θα πρέπει να υποστηρίξουμε τους χρήστες προκειμένου να ξεφύγουν από την εξάρτησή τους αλλά και να απαιτήσουν αποζημιώσεις από την καπνοβιομηχανία της οποίας η εγκληματική δραστηριότητα προκάλεσε σ' αυτούς ζημία. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ιεραρχήσουν τη θεραπεία ως πρώτης προτεραιότητας πολιτική. Τα συστήματα υγείας θα πρέπει να προσφέρουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις σε όλους τους χρήστες, ανεξάρτητα από το κόστος, την ηλικία και το φύλο28,29. Αυτή η διαδικασία διευκολύνεται από την ενσωμάτωση αυτών των παρεμβάσεων στα γενικότερα προγράμματα κατάχρησης ουσιών, εφόσον όπως έχει δειχθεί, η χρήση καπνού έχει όλα τα χαρακτηριστικά για να θεωρηθεί ως κατάχρηση ουσιών αντίστοιχα με το οινόπνευμα ή τα ναρκωτικά30.

Ο σχεδιασμός νέων θεραπευτικών παρεμβάσεων, η αξιολόγησή τους και η υιοθέτηση των πλέον αποτελεσματικών από αυτές αποτελούν κύριο έργο των γιατρών. Η ενημέρωση από το σύνολο των γιατρών πρέπει να συνοδεύεται με πρόταση παραπομπής σε ειδικά ιατρεία-κέντρα διακοπής του καπνίσματος. Στα κέντρα αυτά παρέχεται ψυχολογική υποστήριξη και καθοδήγηση με τη μορφή ειδικών συμπεριφορικών τεχνικών31 και ειδικής συμβουλευτικής, προκειμένου να ξεπεραστούν εκείνοι οι ψυχολογικοί παράγοντες που ξεκίνησαν τη συνήθεια αλλά και να αντιμετωπισθούν οι ψυχολογικές επιπτώσεις της διακοπής. Παράλληλα χορηγείται και φαρμακευτική υποστήριξη32 για την ανακούφιση από τα στερητικά συμπτώματα της διακοπής (θεραπείες υποκατάστασης)33-35 και για τον ανταγωνισμό της δράσης της νικοτίνης στον εγκέφαλο (Βουπρόπριον / Zyban)36,37. Με λίγα λόγια η θεραπεία της νικοτινικής εξάρτησης δεν μπορεί παρά να είναι έργο μιας διεπιστημονικής ιατρικής ομάδας.

Όσον αφορά την πρόληψη επισημαίνω ότι, όπως φάνηκε και από τα παραπάνω, τα περισσότερα θεραπευτικά μέτρα έχουν και μια διάσταση προληπτικού μέτρου είτε άμεσα λ.χ. η προστασία από το παθητικό κάπνισμα ή ο περιορισμός της πρόσβασης των νέων στα προϊόντα καπνού, είτε έμμεσα λ.χ. η λήψη νομοθετικών μέτρων ενάντια στο κάπνισμα, δίνοντας το μήνυμα στα παιδιά ότι δεν πρόκειται για μια κανονική και πλήρως αποδεκτή συμπεριφορά.

Όμως δεν υπάρχει αμφιβολία ότι απαιτείται και μια αμιγώς πρωτογενής πρόληψη για το κάπνισμα η οποία, όπως έδειξε και η δική μας έρευνα, θα πρέπει να ξεκινά αρκετά νωρίς, στα πρώτα σχολικά χρόνια. Στόχος μιας τέτοιας προληπτικής προσπάθειας θα πρέπει να είναι, όχι τόσον η παροχή πληροφοριών υγείας που δεν έχουν πολύ συγκεκριμένο νόημα για τις ηλικίες αυτές, αλλά η διαμόρφωση της στάσης τους απέναντι στο κάπνισμα και τους καπνιστές, εφόσον αυτή αποτελεί καλό προγνωστικό παράγοντα της μελλοντικής καπνιστικής συμπεριφοράς. Ένας επίσης ευρύτερος στόχος, αλλά το ίδιο απαραίτητος, είναι η ψυχολογική θωράκιση των παιδιών αφού είναι η ευαλωτότητα σε αυτόν τον τομέα την οποία αργότερα θα εκμεταλλευτεί η καπνοβιομηχανία για να αντικαταστήσει τους καταναλωτές που χάνει με καινούργιους.

Ο ρόλος του γιατρού συνίσταται εδώ στην ανάλυση όλων αυτών των παραγόντων κινδύνου και στην εκπόνηση προγραμμάτων δράσης. Τα αποτελέσματα της έρευνας της ομάδας μας, αποτελούν μια σημαντική για την Ελλάδα βάση τέτοιων δεδομένων με επιδημιολογικά στοιχεία, αλλά και πληροφορίες για το ψυχολογικό προφίλ των καπνιστών και τις διαφορές του από αυτό των μη καπνιστών. Η βάση αυτή δεδομένων επεκτείνεται και τα αποτελέσματά της επιβεβαιώνονται και από άλλες μελέτες. Επόμενο βήμα θα πρέπει να είναι ο καθορισμός, με βάση αυτά τα δεδομένα, των στόχων παρέμβασης και των τρόπων επίτευξής τους.

Η Ιατρική είναι μια επιστήμη με σημαντικές ηθικές υποχρεώσεις απέναντι στα άτομα και τα έθνη. Δεν μπορούμε, συνεπώς, υποκριτικά να αποφεύγουμε να λαμβάνουμε καθαρή θέση απέναντι σε αυτήν την επιδημία καλυπτόμενοι πίσω από ψευδοεπιστημονικές δηλώσεις του τύπου "τίποτα δεν έχει τελεσίδικα αποδειχτεί" ή "το καθήκον ως γιατρού είναι να διεξάγω έρευνα και να δημοσιεύω τα δεδομένα". Τέτοιες θέσεις είναι τόσο επικίνδυνες και παραπλανητικές όσο και η συνειδητή χάλκευση ερευνητικών δεδομένων. Η αποδοκιμασία και απομόνωση των επίορκων επιστημόνων, οι οποίοι εν γνώσει τους εργάζονται ενάντια στην αλήθεια, δεν αρκεί. Είναι ευθύνη του γιατρού να ενημερώσει, να εκπαιδεύσει και να προστατεύσει τους πολίτες. Ευθύνη που δεν μπορεί να απαλλοτριώνεται στο όνομα μιας θέσης όπως η "επιστήμη για την επιστήμη". Ως γιατροί δεν μπορούμε να αποποιηθούμε τον ηγετικό μας ρόλο σε θέματα που άπτονται της ζωής και του θανάτου και τα οποία η ίδια η ουσία του επ

© 2011 PNEUMON Magazine, Hellenic Bronchologic Society.
Developed by LogicONE Logo LogicONE